N U M E R :
8
sierpień 2006


kontakt

| poprzednie - spis treści - następne |      
Strona - 27 - Slownik...

Słownik Muzyczny:

W niektórych tekstach (zwłaszcza jazzowych), może i pojawia się terminologia stricte muzyczna, która będzie mało zrozumiała. Z tego właśnie powodu powstał ten oto słownik, który ma Wam ułatwić zrozumienie poszczególnych terminów.

A

a capriccio
z fantazją, z humorem, żartobliwie; określenie wykonawcze.

accelerando
przyspieszając, określenie tempa

adagio
wolno, określenie tempa

akolada
znak graficzny (klamra) łącząca dwie pięciolinie przy zapisie nutowym dla instrumentów o rozległej skali dźwięków np.: fortepian, organy.

alikwoty
zbiór tonów składowych dźwięku, tony szregu harmonicznego pozostające w ścisłej relacji interwałowej do tonu podstawowego: 8cz, 5cz, 4cz, 3w, 3m, 3m, 2w, 2w, itd.; na alikwotach oparta jest podstawowa technika gry na instrumentach dętych blaszanych oraz wykonywanie flażoletów na instrumentach strunowych

allegretto
ruchliwie, lecz wolniej niż allegro, określenie tempa

allegro
prędko, wesoło, określenie tempa

andante
idąc, określenie tempa

andantino
szybciej od andante, określenie tempa

animato
ożywiając, określenie tempa

appassionato
gwałtownie

a tempo
powrót do tempa poprzedniego

B

b
określenie trójdźwięku durowego B dur (b, d, f);
określenie tonacji B dur (major)

barwa dźwięku
zależna jest od ilości, doboru i wielkości drgań współbrzmiących alikwotów danego dźwięku. Na ilość i rodzaj alikwotów wpływa materiał użyty na budowę instrumentu, jego kształt, rozmiary oraz sposób wydobycia dźwięku.

bemol
znak graficzny nakazujący obniżenie dźwięku o pół tonu; b. można umieszczać przy kluczu, lub bezpośrednio przed nutą

bocca chiusa
(zamknięte usta), śpiew z zamkniętymi ustami

C

calando
coraz słabiej, ciszej, wolniej

cały ton
interwał złożony z dwóch półtonów

cantabile
śpiewnie

col legno
określenie dotyczące instrumentów smyczkowych; określa wykonanie dźwięków poprzez uderzanie strun drzewcem zamiast grania smyczkiem (włosiem)

con amore
z uczuciem

con brio
z życiem

con dolore
z boleścią

con grazia
z wdziękiem

crescendo
coraz głośniej

D

da capo al fine
powtórzyć od początku do miejsca oznaczonego fine

da capo al segno
powtórzyć od początku do znaku

decrescendo
ściszając

diatonika
naturalny szereg następujących po sobie dźwięków w obrębie oktawy (bez zmian chromatycznych)

diminuendo
ściszając

dynamika
siła natężenia dźwięku, jego głośność

dysonans
grupa interwałów brzmiących niezgodnie (ostro): sekunda, septyma, kwarta zwiększona; przeciwieństwem d. jest konsonans

E

espressivo 
wyraziście 


F
feroce
dziko

fortissimo
bardzo głośno, skrót ff

fine
koniec; termin ten występuje w utworze łącznie ze zwrotem *da capo al fine i oznacza, przy powtórzeniu, zakończenie utworu w oznaczonym miejscu

forte
głośno, skrót f

fraza
fragment utworu składający się z dwu lub więcej motywów; frazowanie - wyodrębnianie poprzez odpowiednie cieniowanie dynamiczne, artykulację odcinków frazowych w melodii; w zapisie nutowym f. są zazwyczaj zaznaczane przy pomocy łuków.

finalis
(łac. końcowy) - końcowy, podstawowy, centralny dźwięk melodii w skalach modalnych; odpowiednik toniki w systemie dur-moll.


flautato
(wł.) - fletowo, w grze na instrumentach smyczkowych oznacza grę smyczkiem ponad gryfem w celu uzyskania bardziej miękkiej, "fletowej" barwy; zob. sul tasto.

G

giocoso
wesoło

glissando
prześlizgując się

grave
ciężko, oznaczenie tempa

grazioso
z wdziękiem

gorgia
(wł. krtań, śpiew koloraturowy) - technika śpiewacza charakterystyczna dla wokalnej muzyki włoskiej z XVI i XVII w., polegająca na ozdabianiu zapisanej melodii improwizowanymi ozdobnikami i koloraturą.

gama
(z gr. gamma - 3 litera alfabetu greckiego) - skala diatoniczna, zwykle durowa lub molowa, której poszczególne składniki w nie zmienionym stosunku wzajemnych odległości przeniesione zostały na pewną ściśle określoną wysokość; dźwięk centralny, tj. tonika ustalonej w ten sposób skali, nadaje jej nazwę odpowiedniej gamy, np. C-dur, g-moll itp. 

H

harmonia
nauka o budowie, współbrzmieniach i następstwach akordów

heterofonia
(z gr. heteros = drugi, inny, phone = dźwięk) - prowadzenie równocześnie z melodią główną głosówswobodnie improwizowanych; zjawisko spotykane w muzyce wczesnego średniowiecza, a obecnie jeszcze w muzyce ludowej.

I

improwizacja
komponowanie muzyki na żywo poprzez jej wykonanie, często na zadany temat

inwersja
(z łac. inversio = odwrócenie) - powtórzenie motywu lub tematu w ruchu przeciwnym, tj. przy zamianie wznoszących się interwałów na takie same, lecz opadające, i odwrotnie; inwersja jest jednym z rodzajów imitacji.

indeciso
(z wł.) - niezdecydowanie; określenie wykonawcze.

izometria
(a gr."równomierność") - określenie jednakowego przebiegu metrycznego we wszystkich współdziałających głosach utworu i na całej długości utworu lub jego większej części (przeciwieństwo polimetrii).

interwał
odległość pomiędzy dwoma dźwiękami określona ilością stopni wg porządku diatonicznego; ilość stopni pomiędzy dźwiękami decyduje o nazwie i., ilość półtonów - o rozmiarze; i. może dyć czysty, wielki, mały, zwiększony, zmniejszony; i. proste: zob. *pryma, *sekunda, *tercja, *kwarta, *kwinta, *seksta, *septyma, *oktawa; i. złożone: zob. *nona, *decyma, *undecyma, *duodecyma, *tercdecyma, *kwrtdecyma, *kwintdecyma

K

kasownik
znak graficzny przywracający właściwą wysokość dźwięku po użyciu któregoś ze znaków chromatycznych

klucz wiolinowy
klucz muzyczny należący do grupy kluczy G, zwany skrzypcowym; wyznacza położenie dźwięku g1 (g razkreślne) na drugiej linii.

krzyżyk
znak graficzny nakazujący podwyższenie dźwięku o pół tonu; k. można umieszczać przy kluczu, lub bezpośrednio przed nutą

L

largo
szeroko, oznaczenie tempa

legato
znak muzyczny w postaci łuku łączącego szereg dźwięków oznaczający wykonanie ich płynnie bez żadnych przerw

lento
powoli, oznaczenie tempa

M

metronom
urządzenie akustyczne do ścisłego wyznaczania tempa skonstruowane przez J.N.Maelzla w 1814 roku; w pierwotnej wersji przyrząd zegarowy z wahadłem, szybkość wahania regulowana za pomocą ciężarka przesuwanego wzdłuż podziałki z cyframi określającymi ilość uderzeń na minutę; obecnie budowane są również m. elektroniczne

maestoso
określenie wykonawcze - "majestatycznie"

maggiore
(wł.; fr. majeur) - tryb durowy, dur; określenie to jest stosowane w nutach, odnosi się ono do części lub odcinków utworu utrzymanych w równoległej tonacji durowej (np. w wariacjach, tańcach, w części środkowej scherzu - w tzw. trio, w marszu, w menuecie itp.), podczas gdy główna tonacja utworu jest molowa.

manuał
wł. manuale, od mano = ręka, skr. M. lub man.) - jest to klawiatura ręczna w organach, w przeciwieństwie do nożnej, tzw. pedału. Zwykle organy posiadają 2 - 5 manuałów, z których każdy obsługuje pewną grupę głosów.
modulacja
(z łac. modulatio - pierwotnie: zgodność, regularność w muzyce i poezji, później: zmiana)

1. przejście melodyczne i harmoniczne z jednej tonacji do innej, utrwalone kadencją (zob. też zboczenie modulacyjne); w procesie modulacji istotną rolę odgrywa tzw. akord wprowadzający do nowej tonacji, którym w modulacji diatonicznej jest akord występujący w niezmiennej postaci, lecz w innej funkcji w dwóch różnych tonacjach, np. w tonacji wyjściowej i docelowej; modulacja chromatyczna polega na stosowaniu podwyższeń i obniżeń pewnych składników akordu wprowadzającego, co ułatwia szybsze wprowadzenie do odległych tonacji; w modulacji enharmonicznej wykorzystuje się możliwości zmiany nazwy i pisowni niektórych lub wszystkich składników akordu wprowadzającego, bez zmiany wysokości ich brzmienia.

2. zmienianie cech dźwięków (wysokości, barwy, głośności) w głosie śpiewaczym.

3. w radiofonii - proces nakładania się drgań elektrycznych (niskiej częstotliwości) na drgania fali elektromagnetycznej (tzw. fali nośnej, wysokiej częstotliwości), dokonujący się w radiostacji.



O

obbligato
(wł.) - obowiązkowy.

1. w muzyce orkiestrowej oznacza głos instrumentalny, którego nie można opuścić (np. flauto obbligato), jako przeciwieństwo ad libitum.

2. w muzyce rozrywkowej z niezrozumiałych powodów ma znaczenie zupełnie przeciwne: oznacza możność pominięcia danego głosu instrumentalnego (tzw. obligat);

oeuvre
(fr.) - dzieło; oeuvres completes = dzieła wszystkie; ouevre posthume = dzieło wydane po śmierci kompozytora;

oktawa
jest to interwał między I i VIII stopniem. Oktawa czysta składa się z 12 półtonów, oktawa zmniejszona - 11 półtonów, oktawa zwiększona - 13 półtonów.

oktet
(z łac. octo = osiem)

1. zespół złożony z ośmiu wykonawców.

2. utwór zbudowany według reguł cyklu sonatowego, przeznaczony na osiem instrumentów

opus
(łac. dzieło; skr. op.; fr. oeuvre) - jest to oznaczenie utworu lub niewielkiego zbioru utworów, zwykle numerowany wg kolejności wydawania dzieł przez kompozytorów. Technika ta była powszechnie stosowana w XIX wieku, obecnie zanika.

ordo
(łac. porządek; l.mn. órdines) - powtarzające się lub zmienne grupy rytmiczne w utworach w rytmice modalnej.

P

Partytura (wł. partitura) – do lat 70. XX wieku podstawowy sposób zapisu muzyki zespołowej instrumentalnej, lub instrumentalno-wokalnej. W partyturze notowane są za pomocą pisma muzycznego partie wszystkich instrumentów i głosów potrzebnych do wykonania utworu, określenia dynamiczne, agogiczne oznaczenie metrum itp. Pojęcie "partytura" odnosi się (inaczej niż np. angielskie score) wyłącznie do zapisu utworów przeznaczonych na wiele instrumentów. O zanotowanym utworze na jeden instrument mówi się po prostu "nuty". Głosy poszczególnych instrumentów notowane są jeden nad drugim, dzięki czemu przeglądając partyturę można wyobrazić sobie brzmienie instrumentów grających jednocześnie.

pauza
(łac. pausa, z gr. pausis = zaprzestanie, przerwa)

1. Jest to chwila logicznej przerwy w utworze, pauza generalna - jej długość nie jest ściśle określona.

2. Jest to znak graficzny określający długość trwania przerwy w wykonywaniu kolejno po sobie następujących dźwięków w utworze.

piano
(wł.) - jest to określenie dynamiczne; skrót p oznacza cicho, pp (piano pianissimo) - bardzo cicho.

polimetria
(z gr. polys = liczny, metron = miara)

1. zasada równoczesnego stosowania różnego podziału metrycznego w różnych głosach utworu;

2. termin ten używany jest również w znaczeniu metrum mieszanego, tj. w wypadku następstwa częstych zmian metrum w przebiegu utworu.

portato
(wł. przenoszony) - sposób artykulacji, pośredni między legatem i staccatem, oznacza wyraźne oddzielanie kolejnych dźwięków. Oznaczany jest poziomą kreską nad lub pod nutami.

półton
jest to najmniejsza odległość między dwoma dźwiękami w powszechnie stosowanym systemie dźwiękowym. Tworzą tą odległość dwa sąsiadujące klawisze fortepianu. Wyróżniamy półtony: a) diatoniczne, tworzą go dwa sąsiednie stopnie skali diatonicznej o odległości sekundy małej, np. e-f; b) chromatyczny, powstaje przez podwyższenie lub obniżenie tego samego dźwięku, np. f-fis. W systemie równomiernie temperowanym wysokość brzmienia półtonów diatonicznych i chromatycznych niczym się nie różni oprócz nazwy. 

Q

quasi 
(wł.) - jakby, w rodzaju, niemal, prawie; określenie używane w powiązaniu z innymi, np. allegro quazi presto = allegro, prawie presto.

quieto 
(wł.) - spokojnie; określenie wykonawcze.

quodlibet 
(łac. "co się podoba") - żartobliwe zmieszanie różnych tematów melodycznych w jednej formie muzycznej; stosowane między innymi w dawnych wielotekstowych motetach XV - XVII w.

R

rapido 
(z wł.) - nagle, gwałtownie; określenie wykonawcze.

rigoroso 
(wł.) lub con rigore - ściśle, dokładnie pod względem rytmu i tempa; określenie wykonawcze.

rinforzando 
(wł.; skr. rf lub rfz) - wzmacniając; określenie nagłego wzmocnienia jednego dźwięku lub współbrzmienia; rodzaj nagłego i gwałtownego crescendo.

ripieno 
(wł. pełny; l.m. ripieni) - oznaczało dawniej w partyturze pełny skład smyczków, np. w concerto grosso, w przeciwieństwie do senza ripieno (bez dopełnienia, tj. tylko pierwszy pult) lub solo (tylko jeden wykonawca); ripieni - tutti.
ritenuto, ritarando (wł.; skr. rit.) - opóźniając, powstrzymując; określenie stopniowego zwalniania tempa utworu.

S

seksta
jest to interwał między I i VI stopniem. Seksta wielka składa się z 9 półtonów, seksta mała - 8 półtonów, seksta zmniejszona - 7 półtonów, seksta zwiększona - 10 półtonów.

sekunda
jest to interwał między I i II stopniem. Sekunda mała składa się z jednego półtonu, sekunda wielka - z 2 półtonów, sekunda zwiększona - z 3 półtonów, sekundę zmniejszoną tworzy się poprzez obniżenie lub podwyższenie dźwięku odległego od danego o I stopień podwójnym bemolem lub podwójnym krzyżykiem.

septyma
jest to interwał między I i VII stopnie. Septyma mała składa się z 10 półtonów, septyma wielka - 11 półtonów, septyma zwiększona - 12 półtonów, septyma zmniejszona - 9 półtonów.

staccato 
(wł. oderwany, oddzielony) - jest to jeden z rodzajów artykulacji, polega na krótkim i ostrym wykonaniu kolejnych dźwięków poprzez skrócenie ich wartości rytmicznych. Oznacza się kropką nad lub pod nutami.

stringendo 
(wł. ściskając) - coraz gwałtowniej, tj. oznacza nagłe przyspieszenie tempa.

sul, sulla (wł.) - na; sul tasto lub sulla tastiera - oznacza pociąganie smyczkiem po strunach w pobliżu gryfu celem uzyskania łagodniejszej i bardziej miękkiej barwy; sul ponticello - przy podstawku - oznacza pociąganie smyczkiem w pobliżu podstawka celem uzyskania bardziej szorstkiej i ostrej barwy; sul G, sul E - oznaczenie w nutach instrumentów smyczkowych, np. skrzypiec, nakazujące wykonanie danej partii lub pojedynczego dźwięku na wskazanej strunie.

T

tempo (wł. dosł.: czas) - 
jest to stopień szybkości wykonywania utworu. Określa się go za pomocą: a) oznaczeń słownych, np. largo (wolno), moderato (umiarkowanie); b) metronomu, np. =120; c) określeń porównawczych, np. tempo marsza (tempo di marcia).
tercja - 
jest to interwał między I i III stopniem. Tercja mała zawiera trzy półtony, tercja wielka - 4 półtony, tercja zwiększona - 5 półtonów, tercja zmniejszona - 2 półtony.

tonika (z gr. tonikos = dźwięczący, napinający, dźwiękowy) - 1. dźwięk centralny gamy diatonicznej; w gamie durowej lub molowej jest to I stopień (jeden z trzech głównych obok dominanty i subdominanty); od nazwy dźwięku tonicznego otrzymuje nazwę rozpoczynająca się od niego gama (np. gama a-moll - tonika a); tonika zwykle kończy melodię i nadaje jej charakter zamkniętej całości. 2. trójdźwięk zbudowany na I stopniu.

transpozycja 
(z łac. średn. transpositio = przestawienie, przełożenie) - przeniesienie utworu do innej tonacji, tj. wszystkich jego dźwięków o pewien stały interwał na inną wysokość; w piśmie nutowym do tego celu używa się znaków podwyższeń i obniżeń jako znaków transpozycyjnych.
transpozycyjne znaki - znaki podwyższeń i obniżeń (akcydencje) użyte w celu przeniesienia utworu do innej tonacji lub do notowania partii instrumentów transponujących.

tusz (niem Tusch; z fr. touche) 
uroczysta krótka fanfara, wykonywana przez orkiestrę na instrumentach dętych i perkusyjnych.

tutta, 
l.m. tutte (wł. cała, całe, wszystkie; tutto = cały) - tutta la forza - z całą siłą; określenie dynamiczno-wykonawcze; tutte le corde (wł. wszystkie struny) - zob. corda.

tutti 
(wł., l.m. od tutto = wszystek, cały; zob. tutta) - 1. także ripieni albo concerto - zespół orkiestry w concerto grosso. 2. partia orkiestry wykonywana w czasie pauzowania solisty w koncertach i innych utworach przeznaczonych dla solisty i orkiestry. 3. udział wszystkich wykonawców w określonym dla danego utworu zespole orkiestrowym.

W

wielogłosowość 
polifonia; oba terminy mają zasadniczo znaczenie synonimiczne, w praktyce jednak termin polifonia stosuje się na określenie techniki linearnej, kontrapunktycznej, podczas gdy wielogłosowość ma raczej znaczenie szersze (np. układ harmoniczny czterogłosowy); pierwotne formy wielogłosowości (dwugłosowości początkowo) polegały na paralelizmie głosów, heterofonii, zastosowaniu burdonu; w ciągu średniowiecza rozwija się następnie technika kontrapunktyczna i homofoniczna.

współbrzmienie
element konstrukcji muzycznej polegający na równoczesnym pojawieniu się co najmniej dwóch dźwięków; w najprostszej postaci pojawił się, rzecz jasna, równocześnie z powstaniem wielogłosowości; rozróżniamy współbrzmienia akordowe (harmoniczne) i nieakordowe (kontrapunktyczne), chociaż te drugie mogą mieć postać współbrzmień harmonicznych; unison należy traktować jako pewien rodzaj współbrzmienia, a nie jako interwał prymy czystej (lub w pewnych wypadkach oktawy).

Z

zagłuszenie 
zjawisko niesłyszalności mniej głośnego z np. dwóch współbrzmiących dźwięków; zjawisko to polega na tym, że próg słyszalności podnosi się przy obecności dźwięku przeszkadzającego.

zboczenia modulacyjne 
chwilowe przejście do innej, często sąsiedniej tonacji, nie utrwalone kadencją; zob. modulacja.
zdanie muzyczne - cząstka budowy formalnej utworu składająca się w klasycznej postaci często z czterech taktów (tzw. czterotakt), tj. np. z dwóch fraz dwutaktowych, tworząca pewną logiczną całość wyrazowoą, zakończona nierzadko kadencją.



 
    | poprzednie - spis treści - następne |
Grafika i teksty tutaj zawarte nie mogą być kopiowane i używane w wszelkiej formie bez zgody ich autorów. Wszelkie prawa Zastrzeżone!
Copyright: Layout & GFX: Urimourn (urimourn@vp.pl)