:: Analiza i interpretacja wiersza "Utopia"
Wisławy Szymborskiej
Wiersz „Utopia” Wisławy Szymborskiej (ur. 2 lipca 1923) przedstawia tytułową
Utopię, wyimaginowany świat pełen dobra i prawdy. Motyw tej krainy bardzo często
wykorzystywany był w oświeceniu.
Podmiot liryczny (PL) jest ukryty za światem przedstawionym, nie ujawnia w
wierszu „ja” lirycznego, co wskazuje na lirykę pośrednią, narracyjną. Wiersz
składa się z nieregularnych strof, nie posiada rymów. Jako środki artystyczne
wymienić można liczne parafrazy, mnogość epitetów, inwersję (np. „z dna odrywa
się prawda i lekko na wierzch wypływa”, „ze szczytów jej roztacza się Istota
Rzeczy”), metafory (np. stanąć na gruncie dowodów).
W „Utopii” Szymborska odwołuje się do wielu dzieł i myśli filozoficznych
poprzednich epok. Drzewo Słusznego Domysłu jest parafrazą biblijnego Drzewo
Poznania Dobra i Zła, leżąca na prawo jaskinia jest wyraźnym nawiązaniem do
platońskiej koncepcji człowieka w jaskini, tu jednak będący w niej człowiek nie
widzi już niejasnych cieni, a leżący w niej sens. Prawda wypływająca na wierzch
to parafraza powiedzenia „oliwa sprawiedliwa sama na wierzch wypływa”, a słowa
„im dalej w las tym szerzej się otwiera” odnoszą się do powiedzenia „im dalej w
las, tym więcej drzew”. Sama utopijna wyspa to obraz np. Eldorado występującego
w „Kandydzie” Woltera. Końcowe wersy natomiast przywodzą na myśl barokowy
emblemat polskiego poety metafizycznego, Daniela Naborowskiego, „(…) to na dół,
to do góry”, w którym życie ludzkie pokazane jest poprzez koncept morskiej
topieli.
Kraina, którą opisuje Szymborska, Utopia, nie skrywa przed człowiekiem żadnych
tajemnic, niczego nie trzeba się domyślać, a na każde pytanie wnet znajdzie się
odpowiedź, wszystkiego jest się pewnym i wszystko da się zrozumieć. Nawet układ
gałęzi drzewa nazwany jest rozwikłanym, wobec tego nie ma nic do ukrycia. Wyspa
jest miejscem, gdzie liczy się tylko racjonalizm i nie ma na niej miejsca na
niejasności, wiarę, uczucia, metafizykę. Człowiek, przebywając na utopijnej
wyspie, spełnia się całkowicie, na wszystko zna odpowiedź, poznaje wszystko, co
może poznać, nie dąży już do niczego, bo wszystko pojął. Dlatego też wszystkie
ślady stóp prowadzą w stronę morza, które jest metaforą ludzkiego życia.
Wynika z tego, że Utopia to miejsce sprzeczne z naturą człowieka, którego celem
jest „bezpowrotne zanurzenie się w topieli”, czyli dążenie do poznania życia,
którego nie da się do końca poznać, przewidzieć czy zrozumieć. Człowiek odrzuca
racjonalizm, tak popularny w epoce oświecenia, na rzecz poznania za pomocą
uczuć. Dochodzimy też do wniosku, że poznanie nie jest jedynym celem człowieka,
mądrość i wiedza nie daje szczęścia.
Wiersz ten jest polemiczny z ideałami oświeceniowymi. Napisany w okresie, gdy w
Polsce panował komunizm i w kontekście tej rzeczywistości jest również polemiką
z systemem, który wbrew założeniom, wcale nie uszczęśliwiał człowieka. Warto
zauważyć, że tak jak w socjalizmie była tylko jedna droga, którą można było
podążać, tak w Utopii istnieje tylko jedna droga, która prowadzi do poznania. A
tam, gdzie jest tylko jedna droga istnieje niebezpieczeństwo.
- Iga Matusiak
|