W poniższym artykule chciałbym opisać, na jakie jednostki, miary oraz punkty orientacyjne jest podzielone nocne niebo. Z pewnością pomoże on tym początkującym obserwatorom w zrozumieniu astronomii oraz w przeprowadzeniu satysfakcjonujących obserwacji.
A więc let's go! ;)
Odpowiednikiem ziemskiej szerokości geograficznej jest na niebie deklinacja (czyli kątowa odległość jakiegoś punktu na niebie od równika niebieskiego). Ziemska długość geograficzna to rektascensja na niebie (czyli kątowa odległość ciała od punktu Barana [zaraz wytłumaczę, co to jest ''punkt Barana'']). Deklinację mierzy się w stopniach dodatnich, jeśli obiekt jest na północnej części nieba, lub ujemnych, jeśli na południowej. Na przykład Byk jest gwiazdozbiorem północnym, tak więc jego deklinacja będzie dodatnia (pomiędzy 30 a 10 stopniami), zaś Skorpion mimo, że widoczny jest częściowo na naszym niebie, jest konstelacją południową, gdyż znajduje się poniżej minus 10 stopni. Oczywiście wszystkie te dane podane są w programach astronomicznych lub mapach nieba.
Rektascensja jest mierzona w jednostkach czasowych, przy czym 24 godzinom odpowiada 360 stopni. Gdy punkt Barana góruje, czas gwiazdowy wynosi 00h00m. Syriusz (najjaśniejsza gwiazda naszego nieba) góruje na niebie 6 godzin i 44 minut później, tak więc ma rektascensję równą 6h44m. Czas obrotu nieba o 360 stopni nazywa się dobą gwiazdową i jest ona krótsza o około 4 minuty od doby Słonecznej (dlatego też co noc poszczególne gwiazdozbiory chowają się coraz bardziej pod horyzontem). Współrzędne gwiazd i innych obiektów takich jak Galaktyki, podane są właśnie w powyższych współrzędnych. Na przykład gromada kulista M2 w Wodniku posiada współrzędne 21h31m33s oraz -05 34' 16'' S. To pierwsze to rektascensja, to drugie zaś deklinacja. A co oznaczają te ' i '' ? Są to minuty i sekundy kątowe. Każdy stopień dzieli się na 60 minut kątowych, zaś 1 minuta dzieli się na 60 sekund kątowych.
Odległości pomiędzy obiektami możemy zmierzyć za pomocą własnej ręki z wyprostowanym ramieniem. Palec wskazujący to zwykle 1,5 stopnia, rozwarta ręka 20 stopni zaś Księżyc w kwadrze to zazwyczaj około 0,5 stopnia (czyli 30 minut kątowych).
Poniżej zamieszczam rysunek z odległościami poszczególnych gwiazd w konstelacji Wielkiej Niedźwiedzicy (czyli, potocznie mówiąc, Wielkiego Wozu). Dane podane są w stopniach.
Jeśli pominiemy zjawisko precesji [to też wytłumaczę poniżej ;) ] to współrzędne poszczególnych obiektów nie ulegają większym zmianom. Jednak po upływie na przykład 50 lat, efekty precesji stają się znaczące, tak więc katalogi gwiazd są systematycznie aktualizowane i obecnie podają położenie gwiazd na epokę 2000.
Poniżej opiszę jeszcze kilka terminów wywodzących się z tematu artykułu.
Biegun Niebieski: to punkt sfery niebieskiej, wskazywany przez oś ziemską. Północny biegun nieba wyznacza z dokładnością do 1 stopnia gwiazda Polarna, zaś na południowej części nieba nie ma analogicznego wskaźnika.
Ekliptyka: jest to widoma roczna droga Słońca i planet wśród gwiazd.
Precesja: jest to powolny ruch biegunów niebieskich spowodowany zmianą usytuowania osi ziemskiej.
Punkt Barana: jest to punkt na niebie, w którym 21 marca przebywa Słońce rozpoczynając astronomiczną wiosnę. Punkt ten posiada współrzędne rektascensji 0h00m00s i to właśnie od niego liczone są współrzędne innych obiektów. Dawniej znajdował się w gwiazdozbiorze Barana, teraz jednak, wskutek precesji, punkt ten wciąż się przesuwa i obecnie znajduje się w Rybach. Oczywiście efekty precesji liczy się nie w dniach a setkach lat.
Mam nadzieję, że wszystkie przedstawione powyżej informacje przydadzą się każdemu początkującemu miłośnikowi astronomii i wybawią Was z problemów dotyczących wyszukiwania obiektów na niebie.
Najlepiej posiadać jakiś program astronomiczny (porównanie kilku najpopularniejszych ukazało się w numerze 18 Kosmosu [tak, Dawid?])
Dev: No tak. Ja polecam Starry Night oraz Cartes du Ciel. Naprawde świetne! dzięki któremu to będziecie mogli bez problemu wpisać współrzędne i dzięki temu odnaleźć obiekt na niebie.