Iwan IV Groźny
El Zvis
    Iwan, syn cara Rosji Wasyla III, urodził się w 1530. Kiedy miał 3 lata, umarł jego ojciec. Władzę w kraju przejęła jego matka, Helena Glińska, która rządziła razem ze swoim bratem, Michałem. Dążyła do pokonania ludzi, którzy chcieli pozbawić Iwana praw do tronu. Najgroźniejszym z nich był brat Wasyla, Andrzej. Został on uwięziony wraz z rodziną.


Kiedy Helena znalazła sobie nowego partnera, Iwana Owczinę-Tielepniewa-Oboleńskiego, Michał Gliński został oskarżony o otrucie Wasyla III. Wkrótce zmarł w więzieniu. Kiedy Iwan miał osiem lat, Helena umarła i rozpoczęła się walka o władzę między rodami Szujskich i Bielskich. Iwan Owczina-Tielepniew-Oboleński został zamordowany. Tron objęli Bielscy, którzy skazali na śmierć dwóch najważniejszych ludzi z rodu Szujskich - Iwana i Wasyla. Po jakimś czasie władzę przejęli Szujscy.




Kiedy Iwan miał 13 lat, rozpoczął walkę o władzę. W rok Szujscy stracili prawie wszystko, łącznie z władzą. W wieku 14 lat Iwan poślubił Anastazję Zacharinę-Koszkirtę, stając się w ten sposób pełnoprawnym władcą Rosji. Już na początku jego panowania miała miejsce wielka tragedia - prawie cała Moskwa spłonęła w serii pożarów. Ród Glińskich został oskarżony o stosowanie czarów, które spaliły miasto. Lud zażądał zabicia babci cara oraz jej syna. Iwan krwawo rozprawił się z przywódcami buntu, a Rosjanie zrozumieli, że skończył się okres walk o władzę i Rosja ma w końcu konkretnego władcę. W tym czasie na carskim dworze pojawił się protopop* Sylwester, który twierdził, że car nie ma prawa wydawać wyroków śmierci, gdyż tylko Bóg ma prawo decydować o byciu lub niebyciu człowieka. Po zdławieniu buntu Iwan podjął decyzję o rozszerzeniu Dumy Bojarskiej, gdyż jej mała liczebność pozwalała jej na sprawne kierowanie działaniami króla. Utworzył też w jej obrębie tzw. Dumę Bliższą, która składała się z bojarów przychylnych władcy.


W 1549 Iwan zwołał na obrady przedstawicieli Cerkwi, wszystkich wojewodów, reprezentantów stanu szlacheckiego oraz część bojarów. Po jakimś czasie do tego zgromadzenia dołączyli przedstawiciele mieszczaństwa i chłopstwa. Zgromadzenie możnych przekształciło się w ten sposób w Sobór Ziemski. Jedną z jego ważniejszych decyzji było utworzenie przez Iwana Izby Czełobitnej, której zadaniem było przyjmowanie od szlachty skarg na bojarów. W tym samym roku rozpoczęła się nieudana wyprawa mająca na celu włączenie jednego z mongolskich państw, Chanatu Kazańskiego, do Rosji. Po powrocie z wyprawy car dokonał reformy armii, z których najważniejszą było utworzenie armii regularnej. Po przeprowadzeniu reform wojskowych, dokonał zmian w prawie. W wyniku tych zmian tylko szlachta miała prawo nabywać ziemie, zostały zniesione ulgi podatkowe dla duchowieństwa, tylko raz w roku, w dniu św. Jura, chłopi mogli opuszczać majątki ziemskie i zmieniać szlachcica, dla którego pracują, zostali też pozbawieni większości praw, a jeśli zaciągnęli dług powyżej 15 rubli, musieli go odrabiać u swojego wierzyciela. Namiestnicy nie mogli osądzać kogoś, kto jest oskarżony o rozbój, ponad prawem stała bogata szlachta, która dostała także bardzo dużo przywilejów. Poprawki te zostały zaakceptowane przez Dumę. W 1552 Iwan przyłączył Chanat Kazański do Rosji.


W 1533 wielu chłopów uciekło z Rosji przed wysokimi podatkami. Zaczęły się też masowe wystąpienia przeciwko władzy. Iwan rozkazał wyłapać wszystkich buntowników i wywieźć ich na odległe, niezamieszkane tereny. W tym samym roku pogorszył się stan zdrowia cara, a jego najbliższe otoczenie już rozpoczęło starania o władzę. Dwór podzielił się na trzy stronnictwa - jedno chciało, aby carem został syn Iwana, Dymitr (który miał wtedy rok, więc w wypadku śmierci cara przez jakiś czas regentem byłby Aleksy Adaszew, przywódca stronnictwa i druga po Iwanie osoba w państwie), drugie na tronie chciało widzieć żonę cara, natomiast trzecia grupa na tron chciała wysunąć Włodzimierza Straickiego. Jednak po kilku tygodniach Iwan wyzdrowiał, umarł natomiast jego syn. Wkrótce żona urodziła mu drugiego syna, który nosił takie same imię jak ojciec. Iwan był pewien, że dynastia Rurykowiczów będzie trwać dalej, więc zabrał się za dalsze reformy. W ich wyniku sądownictwo w Moskwie było podporządkowane carowi, skazani za morderstwo lub rozbój byli skazywani na podstawie zeznań świadków lub wyników rewizji, o ile sami się do tego nie przyznali, w czym "pomagały" im tortury.
Pod względem administracyjnym kraj został podzielony na guby, na czele których stali starości. Możliwość wydawania przez nich wyroków regulowała instytucja zwana Izbą ds. Rozbojów. Armia została zwiększona do 160 tys. żołnierzy, szlachta musiała służyć w wojsku, za co dostawała żołd. W celu ustalenia, kto należy do szlachty, spisano księgę genealogiczną, w której spisano pochodzenie wszystkich szlacheckich rodów. Powstały również urzędy centralne, zwane prikazami. Prikaz Spraw Wojskowych zajmował się nadzorowaniem werbunków do armii, przeglądaniem oddziałów, opracowywaniem listy żołnierzy itp., Prikaz Dóbr Ziemskich - taki urząd skarbowy, prikazy: Arsenalski, Uzbrojenia, Puszkarski, Spraw Kamiennych zajmowały się produkcją broni, zaopatrywaniem wojska w niezbędne rzeczy, oraz utrzymywaniem fortyfikacji w dobrym stanie i ew. budową nowych. Wyżej opisałem już, czym zajmował się Prikaz ds. Rozbojów. W 1554 przyłączył do Rosji Chanat Astrachański, a następnie zwasalizował Ordę Nogajską i Chanat Syberyjski, próbował też zająć Krym.


Pod koniec 1559 Sylwester opuścił Moskwę i udał się do monastyru na Wyspach Sołowieckich, na Morzu Białym, gdzie wkrótce zmarł. W 1560 Adaszew został wysłany do Inflant, gdzie toczyła się wojna. Po kilku miesiącach wyjechał na północ kraju, a jego rodzinę pozbawiono majątków. Po stracie najbliższych doradców Iwan zaczął skazywać na śmierć każdego, kto jego zdaniem spiskował przeciwko władzy. W większości byli to ludzie niewinni. W 1561 Iwan poślubił swoją drugą żonę, Marię Temriukowną Czerkaską. W 1564 Iwan opuścił Moskwę i zamieszkał Słobodzie Aleksandrowskiej, skąd burzył lud rosyjski przeciwko bojarom. Szczególny posłuch zyskał u mieszczaństwa. W 1565 powrócił do Moskwy. Część ziem w carstwie została wydzielona jako tzw. opryczniny, które były ziemiami należącymi bezpośrednio do cara.


W 1569 w całej Rosji mówiono o rzekomej sprzedaży ziem nowogrodzkich Polsce przez miejscowy kler. Car zorganizował przeciwko Nowogrodowi wyprawę, podczas której spustoszył Twer. W Nowogrodzie armia carska zbiła wszystkich przedstawicieli stanu duchownego, a ich przywódcę - pimena - umieszczono w klasztorze na północy kraju. Zginęła też większość ludności Nowogrodu. Z rozkazu Iwana polewano ich łatwopalnym płynem i podpalano albo przywiązywano do sań i wrzucano do rzeki. Tym, którzy wychylali się ponad powierzchnię wody, obcinano ręce lub głowy. W drodze powrotnej wyrżnięto kler w Pskowie, który też był oskarżany o zdradę. Po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów w 1572 tron polsko-litewski opustoszał. Iwan od razu zgłosił kandydaturę jednego ze swoich synów, Fiodora. Po jakimś czasie zrezygnował jednak, bo zauważył, że gdyby Rurykowiczowie zdobyli tron Polski, Iwan musiałby radzić sobie nie tylko z bojarami, ale również z rozpuszczoną polską szlachtą. Lata 1557-70 minęły pod znakiem walk o Inflanty między miejscowymi potęgami - Rosją, Rzeczpospolitą Obojga Narodów, Szwecją i Danią. Początkowo Rosja walczyła ze Szwecją, oba kraje zmagały się z polsko-duńskim przymierzem. Następnie Polska przeszła na stronę szwedzką.


Kiedy Rosja zdobyła Narwę, jeden z ważniejszych bałtyckich portów (na terenie dzisiejszej Estonii, blisko granicy z Rosją) został uruchomiony szlak zwany żeglugą narewską, łączący Rosję z krajami zachodnimi. Statki przepływające tym szlakiem były gnębione przez flotę szwedzką i przez polskich korsarzy. W 1561 zakon Kawalerów Mieczowych, do których należały Inflanty, został zsekularyzowany, a zakonnicy przeszli na luteranizm. Część terytorium ich państwa stała się, jako Kurlandia, lennem Polski, natomiast tzw. Inflanty właściwe przeszły bezpośrednio pod polskie władanie. Inne kraje dążyły do zabrania jak największej części dawnego państwa zakonnego. Rosja włączyła do swojego terytorium wschód dzisiejszej Estonii, natomiast Szwecja resztę estońskich ziem, z Tallinem jako największym miastem. W latach 1578-1581 Iwan IV starał się o odebranie Polsce Inflant. Miał jednak pecha, gdyż jego przeciwnikiem był wybitny wódz, nowy król Polski rodem z Siedmiogrodu - Stefan Batory. Zdobył on twierdze w Połocku i Wielkich Łukach, a także oblegał Psków. W rezultacie Polska utrzymała Inflanty, a Rosja straciła do tego Połock i Wieliż wraz z terenami przyległymi.


W 1581 na carskim dworze miała miejsce tragedia - Iwan Groźny zabił z nieznanych przyczyn swojego syna, Iwana młodszego (prawdopodobnie car był w tamtym momencie niepoczytalny, jak to by dzisiaj powiedział ktoś badający tą sprawę, inna wersja zakłada, że Iwan zabił syna przez przypadek). Po śmierci syna Iwan nigdy już nie odzyskał równowagi psychicznej, ciągle nawiedzały go koszmary, z religijnego człowieka stał się dewotą. Iwan IV Groźny umarł w Moskwie, 18 marca 1584 roku, w wieku 53 lat. Został pochowany pod Kremlem. Władzę przejął Fiodor I, ostatni z dynastii Rurykowiczów.


* Zwierzchnik większej parafii w Kościele Prawosławnym