Ballady i romanse jako manifest polskiego romantyzmu
"Romantyczność"
1) Ballada "Romantyczność" ukazała się w pierwszym tomie poezji A. Mickiewicza zatytułowanym "Ballady i romanse". Data wydania tego zbioru w 1822 roku uznana została za początek epoki romantyzmu w Polsce. 2) Bohaterką utworu jest prosta dziewczyna Karusia, która cierpi po śmierci ukochanego Jasieńka i wierzy, że zmarły kochanek odwiedza ją co noc. 3) Różne stanowiska wobec zachowania dziewczyny: a. Prosty lud solidaryzuje się z Karusią i wierzy, że skoro Jaś kochał ją za życia to i po śmierci przychodzi do ukochanej. b. Starzec (Jan Śniadecki) - racjonalista uważa Karusię za obłąkaną. Wierzy tylko swemu szkiełku i oku (narzędzia rozumowego poznawania świata). c. Narrator - autor opowiada się po stronie Karusi i prostego ludu, którego prawdy uznaje za żywe:
"Czucie i wiara silniej mówi do mnie
Niż mędrca szkiełko i oko"
Autor kończy balladę romantycznym apelem:
"Miej serce i patrzaj na serce"
Po raz pierwszy w polskiej literaturze Mickiewicz przeciwstawił się racjonalistycznemu światopoglądowi i opowiedział się po stronie romantycznego idealizmu, co znalazło również wyraz w motcie zaciągniętym z "Hamleta" Szekspira, które mówi o patrzeniu na świat oczami duszy.
"Świteź"
Ballada ta jest opowieścią o tajemniczym jeziorze Świteź, w którym rzekomo znajduje się zatopione miasto Świteź. Ballada ta podzielona jest na trzy części:
- Część pierwsza to poetycki opis jeziora Świteź, które znajduje się "w Nowogródzkiej stronie" koło Płużyn gdzie Mickiewicz często przebywał w towarzystwie Michała Wereszczaki, brata Maryli.
- Druga część to osobliwe wydarzenia, które mają miejsce nad Świtezią.
- Część trzecia to opowieść świtezianki, która zapoznaje czytelnika z historią jeziora.
Motyw odbicia pełni ważną rolę. Podkreśla dwoistość świata (istniejący rzeczywiście i będący jedynie odzwierciedleniem pierwszego). Autor podkreśla także niepewność obserwatora: czy to jezioro, czy niebo.
Narrator jest niepewny opowiadanych wydarzeń, ma wiele wątpliwości, podkreśla swą niewiedzę, czasem ogarnia go strach.
Prawda moralna wypływająca z utworu mówi o tym, że każde zło musi być ukarane.
Światopogląd romantyczny wyraża się w przekonaniu o istnieniu dwóch światów: jeden to świat racjonalny, na który jesteśmy skazani i drugi, to świat naszej wyobraźni. W poznawaniu świata rozum nie wystarcza, ludzkie zmysły często mylą. Dlatego świata nie da się do końca poznać. Tajemnice świata za pomocą intuicji wyczuwają ludzie prości, dzieci, ludzie obłąkani a objaśnia ten świat najlepiej poeta.
Moralne Przesłanie "II Części Dziadów"
1) Termin dziady określa ludowy zwyczaj białoruski ku czci zmarłych przodków, wywodzący się jeszcze z czasów pogańskich. Było to zjawisko z pogranicza religii i zabobonu. Polegało na wierze w możliwość kontaktu ludzi z duchami. W ten dzień znoszenie na cmentarz jedzenie, napoje i wysłuchiwano próśb zmarłych o pomoc. 2) W dramacie Mickiewicza organizatorem obrzędu jest guślarz, który łączy świat żywych ze światem duchów. 3) Wyznacznikiem kompozycji utworu są kolejno pojawiające się duchy, które opowiadają o swym ziemskim życiu i otrzymują pouczenie moralne. a) Dwa aniołki - Józio i Rózia cierpią bo za życia nie zdążyły zaznać goryczy. b) Widmo pana, który był nieludzki dla swych poddanych. Nie znał uczucia litości. c) Dziewczyna, Zosia - nie zaznała miłości, lekceważyła ludzkie uczucia.
Według Adama Mickiewicza, aby zasłużyć na miano człowieka trzeba spełnić następujące warunki:
- Żyć pełnią życia, tzn. nie tylko przeżywać chwile szczęścia ale i goryczy
- Być ludzkim dla bliźnich, nie lekceważyć ich uczuć
Pojawiające się na końcu utworu widmo jest łącznikiem między drugą i czwartą częścią Dziadów.
"Sonety Krymskie" - Liryczny Pamiętnik Poety Z Romantycznej Podróży Na Krym
Okoliczności powstania sonetów
Na mocy wyroku carskiego Mickiewicz od 1824 roku przebywa na wygnaniu w Rosji i między innymi w Odessie gdzie tworzy cykl sonetów miłosnych. W 1825 roku odbywa romantyczną podróż na Krym i pisze cykl sonetów krymskich, które wraz z odeskimi zostają wydane w 1826 roku w tomie pt. "Sonety".
Przypomnienie wiadomości o sonecie jako gatunku literackim
Twórcy tego gatunku to Franciszek Petrarca i Dante Alighieri - prekursorzy włoskiego romantyzmu (koniec XVIII w.). Jest to gatunek literacki o budowie stroficznej czternastowersowy. Dwie pierwsze strofy czterowersowe, mają charakter opisowy, a dwie następne trzywersowe, refleksyjny. Sonet ma stały układ rymów.
"Stepy akermańskie"
Strofy pierwsza i druga to poetycki opis stepów, który poecie kojarzy się z oceanem.
Okoliczności powstania utworu
Podczas pobytu na wygnaniu w Rosji Mickiewicz poznaje carski aparat ucisku. Przekonuje się jak potężnym przeciwnikiem jest Rosja. Poznaje wielu rosyjskich rewolucjonistów, z niektórymi się zaprzyjaźnia; jest świadkiem egzekucji dokonywanej na dekabrystach. Ma świadomość, że cenzura carska uniemożliwia pisanie wprost o stosunkach polsko-rosyjskich. Tworzy więc dzieło, którego prawdziwy temat ukrywa pod maską wydarzeń z dalekiej przeszłości. W 1828 roku w Petersburgu ukazuje się pierwsze wydanie "Konrada Wallenroda".
Maska historyczna w utworze
Akcja rozgrywa się w średniowieczu (XIV w.) na pograniczu litewsko-krzyżackim w okolicach Malborka. Jednak jest to jedynie maska, pod którą Mickiewicz ukrył sens utworu jakim jest wypowiedź na temat stosunków polsko-rosyjskich. W rzeczywistości bowiem celem utworu było podpowiedzenie Polakom w jaki sposób mają walczyć z silniejszym przeciwnikiem - Rosją Carską.
Rola motta w utworze
Tekst "Konrada Wallenroda" autor poprzedził fragmentem utworu pt. "Książe" N. Machiawelliego, włoskiego filozofa i polityka.
"Musicie bowiem wiedzieć, że są dwa sposoby walki, trzeba być lisem i lwem"
Lis to alegoria sprytu, podstępu, chytrości; lew symbolizuje siłę. Machiawelli twierdził, że "cel uświęca środki", a więc jeśli nie można być lwem (przeciwnik jest silniejszy) trzeba użyć podstępu lisa.
Motto to wyraża główną ideę utworu Mickiewicz - podpowiada Polakom w jaki sposób mają walczyć z Caratem.
Tragizm Konrada Wallenroda - bohatera powieści poetyckiej Adama Mickiewicza
Tragizm - konflikt równorzędnych racji moralnych; wybór którejkolwiek z nich prowadzi bohatera do klęski.
miłość do Aldony szczęście rodzinne
miłość do ojczyzny - Litwy szczęście narodu
"szczęścia w domu nie znalazł bo go nie było w ojczyźnie"
Mimo, że Litwin Alf przyjął w Zakonie wiarę chrześcijańską tęsknił za pogańską Litwą, a chrzest nie osłabił jego patriotyzmu. Nauczył Aldonę wiary chrześcijańskiej, a mimo to nie osłabła jego wola walki z chrześcijańskim Zakonem. Musiał więc pokonać w sobie zarówno miłość do żony Aldony jak i chrześcijańską miłość bliźniego aby spełnić patriotyczny obowiązek wobec ojczyzny.
honor rycerski
patriotyzm (obrona ojczyzny - Litwy)
Wymienione wyżej wartości są równorzędne, a wybór którejkolwiek z nich prowadzi bohatera do klęski. Zabójstwo i zdrada są sprzeczne z etosem rycerskim. Jednak Konrad Wallenrod ma świadomość, że tylko w ten sposób może uratować ojczyznę. Przeżywa wielkie rozterki moralne o czym świadczy smutek bohatera, ucieka w samotność, szuka zapomnienia w alkoholu.
Konrad Wallenrod to bohater tragiczny, który za uratowanie ojczyzny zapłacił olbrzymią cenę - stracił ukochaną Aldonę, która odmówiła opuszczenia pustelniczej wieży (złożyła przysięgę Bogu, obawiała się spotkania po tylu latach, stracił także rycerski honor. Ojczyzna i jej szczęście była dla bohatera wartością nadrzędną.
Istota idei wallenrodyzmu
W Konradzie Wallenrodzie Mickiewicz stworzył nową ideę walki o wolność - walki prowadzonej za pomocą zdrady i podstępu. Idea ta nosi miano wallenrodyzmu. Życie Konrada Wallenroda należy rozumieć metaforycznie; wallenrodyzm jest metaforą konspiratora, spiskowca. Romantycy właściwie odczytali intencje Mickiewicza, o czym świadczy fakt, iż po wybuchu powstania listopadowego w 1830 roku na ulicach Warszawy pojawiły się napisy: "słowo stało się ciałem, a Wallenrod Belwederem".
"Pieśń Wajdeloty"
1) Halbon - poeta w swej pieśni wyraża wiarę w siłę poezji, która: a) łączy przeszłość z teraźniejszością b) jest skarbnicą narodowych pamiątek c) zawiera w sobie żywe wartości narodu d) pełni, gdy taka jest potrzeba, funkcję tyrtejską e) wymierza sprawiedliwość, a jeśli trzeba karze 2) W pieśni Wajdeloty znaczenie poezji wyrażone zostało za pomocą metafor. Według Mickiewicza poeta ma moc oddziaływania na naród, jest wieszczem, prorokiem. Musi być jednak spełniony warunek, iż naród nie znieważy swej poezji, nie zapomni o niej i będzie ją przekazywał z pokolenia na pokolenie.
"Konrad Wallenrod" Adama Mickiewicza Jako Powieść Poetycka
1) Twórcą gatunku jest G. Byron ("Giaur") 2) Synkretyzm rodzajowy - utwór łączy w sobie cechy epiki, liryki i dramatu a) fragment epicki - pieśń Wajdeloty, w której narrator (Halbon) opowiada fabułę b) fragment liryczny - np. pieśń Wajdeloty (nastrojowość, uczuciowość) c) fragment dramatyczny - dialog między Aldoną i Konradem Wallenrodem 3) Synkretyzm gatunkowy, polega na łączeniu cech różnych gatunków literackich 4) Achronologiczny układ wydarzeń np.: najpierw dowiadujemy się, ze Konrad Wallenrod został mistrzem Zakonu, znacznie później poznajemy jego dzieciństwo 5) Konstrukcja epizodyczna - poznajemy wybrane epizody z życia bohatera 6) Specyficzny bohater: przeżywający konflikt sumienia, samotny, pozbawiony ukochanej Aldony 7) Historyzm utworu, umieszczenie akcji w dalekiej przeszłości (średniowiecze)
Mesjanizm III części "Dziadów"
Scenę V pt. "Widzenie ks. Piotra" poprzedza scena III, w której interwencja ks. Piotra uwalnia Konrada od buntu i opętania przez złe moce. Egzorcyzmy ks. Piotra stały się ratunkiem dla Konrada.
Zachowanie obydwu bohaterów wskazuje na zasadnicze różnice w ich patrzeniu na Boga:
- Dumny, pyszny, zbuntowany Konrad nie dostąpił zaszczytu rozmowy z Bogiem
- Pokorny ks. Piotr, pełen chrześcijańskiej miłości bliźniego, doznaje widzenia, w którym wyjaśnia sens cierpienia Polski
W widzeniu ks. Piotr nawiązuje do Ewangelii i Apokalipsy św. Jana. Zestawia męczeńską śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa z losami umęczonych przez Cara Polaków.
- Herod prześladowca dzieci wśród, których miał być Jezus to Car, który męczy polską młodzież i dzieci
- Wywożenie Polaków na Sybir porównane jest do drogi krzyżowej Chrystusa
- Obojętność rządu francuskiego i nie udzielenie pomocy Polakom w powstaniu listopadowym porównane jest do Piłata umywającego ręce i skazującego Chrystusa na śmierć
- "Żołdak Moskal" przebijający bok Chrystusa to ostateczny cios zadany Polsce jakim była klęska powstania listopadowego
- Krzyż o trzech ramionach to trzy państwa zaborcze: Austria, Prusy, Rosja
Ks. Piotr w swym widzeniu zawiera także perspektywę odrodzenia Polski na wzór zmartwychwstałego Chrystusa. Ta część widzenia ma charakter profetyczny, czyli proroczy (profeta - prorok).
- Tak jak Chrystus zmartwychwstał, tak i Polska zmartwychwstanie, czyli odzyska wolność i zbawi inne narody europejskie
- Rolę zbawiciela wyraził ks. Piotr za pomocą tajemniczej postaci o zagadkowym imieniu czterdzieści i cztery.
W "Widzeniu ks. Piotra" Adam Mickiewicz zawał koncepcję historiozoficzną zwaną mesjanizmem. Nazwa pochodzi od słowa mesjasz czyli zbawiciel. Idea mesjanizmu oznacza, że Polska jest mesjaszem narodów, czyli tak jak Chrystus cierpi i jak Chrystus zmartwychwstanie obdarowując wolnością inne narody.
Geneza III Części "Dziadów"
1832 - Data napisania III części "Dziadów"
Adam Mickiewicz po opuszczeniu Rosji w maju 1823 roku
Okres romantycznych podróży po Europie: Hamburg, Berlin, Drezno, Praga, Szwajcaria, Wenecja, Florencja, Rzym, Genewa. W 1830 roku do poety dociera wiadomość o wybuchu powstania listopadowego w Warszawie. Podejmuje decyzję powrotu do ojczyzny z zamiarem przyłączenia się do powstania. Przybywa do Wielkopolski, ale niestety nie udaje mu się próba przedostania do Królestwa Polskiego. Przebywa w ziemiańskich dworach w Wielkopolsce. W 1832 wyjeżdża do Drezna. Jest to początek emigracji.
W liście do przyjaciela Joachima Lelewela Mickiewicz pisał: "to dzieło uważam jak kontynuację wojny, którą teraz, kiedy miecze schowane dalej trzeba piórem prowadzić"
III część "Dziadów" powstała jako próba rehabilitacji poety za nie wzięcie udziału w powstaniu listopadowym.
Utwór dedykowany jest przyjaciołom Mickiewicza, filomatom i filaretom, zesłanym w głąb Rosji i zmarłym na zesłaniu. W przedmowie autor nakreślił sytuację w Polsce pod zaborem rosyjskim. Zwrócił uwagę na prześladowanie polskiej młodzieży zwłaszcza przez senatora Nowosilcowa, organizatora procesu politycznego w Wilnie.
Zwraca uwagę na szczególnie trudną sytuację Polski po upadku powstania listopadowego (porównanie Polaków do cierpienia Chrystusa).
"Pan Tadeusz"
Opisy przyrody w "Panu Tadeuszu" są jedną z najistotniejszych cech romantycznych. Poeta nadaje przyrodzie cechy ludzi, a ludzi upodabnia do zjawisk przyrody.
"Pan Tadeusz" jako synteza różnych gatunków literackich
"Pan Tadeusz" jako epopeja narodowa
Utwór zwyczajowo nazywana jest epopeją narodową przez co podkreślana jest waga tego dzieła (jako pierwszy tak wypowiedział się o utworze Juliusz Słowacki w "Liście do matki").
O epickim charakterze utworu świadczą pewne jego podobieństwa do eposu Homera:
- Kompozycja utworu - dwanaście ksiąg zamiast pieśni jak w Iliadzie
- Epizodyczność jako cecha konstrukcyjna - kilka wybranych dni z 1811 i 1812 roku
- Inwokacja rozpoczynająca utwór:
a) Do Litwy - miłej ojczyzny Mickiewicza
b) Do Matki Boskiej w jej dwóch wizerunkach
- Utwór opowiada o życiu narodu w ważnej chwili dziejowej - przemarsz wojsk napoleońskich przez Litwę
- Bohaterem utworu jest ludzka zbiorowość (polska szlachta, a nie herosi jak u Homera)
- Narrator autorski, 3 osobowy, wszechwiedzący, nie należy do świata przedstawionego, kilka razy wypowiada się w 1 osobie i utożsamia się z autorem w Inwokacji
- Wiersz 13 zgłoskowy, sylabiczny
- Bogactwo opisów i porównania homeryckie
Cechy innych gatunków literackich obecne w "Panu Tadeuszu" 1) Sielankowe cechy PT.
Autor sławi uroki wsi. Życie w Soplicowie ukazuje jako idyllę. Życie ludzi jest ściśle związane z naturą. Umizgi hrabiego do Zosi przypominaj bohaterów sielankowych: Laura, Filon 2) Cechy łączące PT z poematem heroikomicznym:
- komediowe ujęcie scen batalistycznych 3) Romansowe cechy PT.
- Romantyczna natura hrabiego
- Perypetie miłosne Telimeny
- Nieszczęśliwa miłość Jacka Soplicy
PT to utwór oryginalny, będący syntezą różnych gatunków literackich, ale przede wszystkim utwór o charakterze narodowym, polskim.