Barok


Ogólne wiadomości o baroku

1. Nazwa epoki.
Portugalskie słowo "barocco" (barokko) oznacza perłę o nieregularnym kształcie. Prawdopodobnie nazwa ta wiąże się z niezwykłą oryginalnością i kunsztem sztuki baroku.

2. Czas trwania.
Wiek XVII i początek XVIII.

3. Cel sztuki baroku.
Olśnić, zadziwić, zszokować widza, czytelnika.

4. Dwa nurty w polskiej kulturze barokowej.
a) Nurt dworski związany z potężnymi dworami magnackimi wzorowany na kulturze europejskiej i lansujący europejską modę. W literaturze reprezentują go Jan Andrzej Morsztyn i Daniel Naborowski.
b) Nurt ziemiański związany z polskim dworkiem szlacheckim propagował swoistość, sarmacki tryb życia. Reprezentowany był przez Wacława Potockiego i Jana Chryzostoma Paska.

5. Konceptyzm w poezji baroku.
Koncept - wyszukany, oryginalny pomysł.
Konceptyzm w poezji polegał na budowie wierszy opartej na wyszukanych, zaskakujących pomysłach. W Polsce ten nurt poezji wzorowany był na włoskim marynizmie (od poety o nazwisku Marini) i hiszpańskim gongoryzmie (poeta Gongora). Doskonałym przykładem konceptyzmu jest wiersz Jana Andrzeja Morsztyna "Do trupa".


Wiersze Jana Andrzeja Morsztyna

1. "Do trupa"
Klasyczna forma sonetu, wiersz oparty na szokującym porównaniu trupa i zakochanego. Utwór jest rozbudowaną apostrofą do tytułowego adresata. Utwór jest zbudowany paralelnie. Wiersz kończy się zaskakującą pointą, w której autor twierdzi że lepiej umrzeć niż się zakochać. Konceptyzm w tym wierszu polega na zastosowaniu wyszukanego pomysłu zawartego w treści jak i na niezwykłej wyszukanej formie.

2. "Cuda miłości"
Klasyczna forma sonetu. Wiersz składa się z trzech strof które zawierają w sobie pytania. Każde z tych pytań ma w sobie paradoks. Paradoksy ukazują sprzeczności jakie czyni miłość np.:

- "żyję choć nie mam serca" (straciłem je z miłości)
- "nie żyję, a czuję wewnętrzny ogień" (ogień miłości)
- "płaczę, ale łzy nie są w stanie osuszyć ognia miłości"

Ostatnia strofa jest odpowiedzią na postawione wcześniej pytania, a jednocześnie jest zaskakującą pointą: takie cuda czyni z człowiekiem miłość, a uczucia tego nigdy nikomu nie uda się zrozumieć.

3. "Niestatek"
"Niestatek" jest wierszem stychicznym, czyli nie posiada podziału na strofy. Dominantą kompozycyjną jest anafora "prędzej". Poeta nagromadził nieprawdopodobieństwa takie jak np.:

- zamknięcie wiatru do worka
- schowanie promieni słońca do kieszeni

Wiersz kończy zaskakująca puenta, która brzmi: wszystko to wydarzy się prędzej, niż kobieta będzie stała w uczuciach.

Środki stylistyczne stosowane przez Jana Andrzeja Morsztyna

1. Paradoks - stwierdzenie zawierające sprzeczność.
2. Antyteza - rodzaj paradoksu polegający na postawieniu stwierdzenia sprzecznego wobec popularnego.
3. Oksymoron - także rodzaj paradoksu, jest to epitet sprzeczny z właściwościami przedmiotu, do którego się odnosi.
4. Hiperbola - przesadnia (przesadne wyrażanie uczuć).
5. Inwersja - przestawny szyk wyrazów w zdaniu.
6. Przerzutnia - przeniesienie myśli do następnego wiersza.
7. Anafora - rozpoczynanie wersów lub zdań od tego samego wyrazu.
8. Epifora - kończenie wersów bądź zdań tym samym wyrazem.
9. Kontrast - zestawienie różnych, najczęściej sprzecznych myśli, obrazów, pojęć.


Wiersze Daniela Naborowskiego

Egzystencjalne niepokoje Naborowskiego

1. "Marność"
Tytuł i treść wiersza nawiązują do biblijnej Księgi Koheleta, gdzie jak refren powtarzały się słowa: "marność na marnościami i wszystko marność". Naborowski podobnie jak Kohelet twierdzi, że życie ludzkie jest marnością i szybko przemija, jednak człowiek może cieszyć się życiem, może "miłować i żartować", ale pod warunkiem, że będzie bał się Boga, żył pobożnie i uczciwie, wtedy nie musi lękać się śmierci.

2. "Krótkość żywota"
Egzystencjalne rozważania, nad krótkością żywota i jego przemijalnością. Dla wyrażenia tych myśli autor stosuje hiperbolizację, czyli przesadnię.

a) zwraca się do czytelnika w czasie przeszłym - "był przodek, byłeś ty sam, potomek się rodzi".
b) nazywa ludzkie życie czwartą częścią mgnienia.
c) dla wyrażenia krótkości życia nagromadził szereg wyrazów jednosylabowych oznaczających zjawiska krótkotrwałe, ulotne, np.: dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt.

Naborowski twierdzi, że życie jednostkowe mija, natomiast gatunek ludzki trwa wiecznie.

Konceptyzm w poezji Daniela Naborowskiego

1. "Do Anny"
Tematem utworu jest niezmienna miłość podmiotu lirycznego do adresatki Anny. Oryginalnym konceptem zawartym w wierszu jest anaforyczne wyliczanie wszystkiego co w życiu przemija np.: rozum, wiosna, antyteza na tle zmienności świata, niezmienna miłość do Anny, hiperbolizacja uczuć, zaskakująca pointa.

2. "Na oczy królewny angielskiej"
W wierszu tym Naborowski zachwyca się niezwykłą urodą oczu królewny. Utwór składa się z szeregu porównań, ale każde z nich zostaje zaprzeczone (teza - antyteza). W drugiej części wiersza pojawiają się porównania z części pierwszej, ale w odwrotnej kolejności, jest to tak zwana symetria kompozycyjna. Zaskakująca pointą w tym wierszu jest porównanie oczu królewny jednocześnie do pochodni, gwiazd, słońca, nieba i bogów.


Jan Chryzostom Pasek

Pojęcie sarmatyzmu w "Pamiętnikach" Jana Chryzostoma Paska

1. Rodowód pojęcia sarmatyzm
Sarmaci - legendarne plemię zamieszkujące w czasach starożytnych tereny dolnej Wołgi, słynące z niezwykłych cnót rycerskich: męstwa, waleczności, patriotyzmu, itp.

2. Sarmatyzm w Polsce
W XVI w polscy historycy stworzyli teorię o sarmackim pochodzeniu polskiej szlachty. Teoria ta bardzo szybko i chętnie została spopularyzowana przez szlachciców, którzy w ten sposób uzasadniali swe liczne przywileje stanowe. Jednak już w XVII w sarmackie zalety uległy wynaturzeniu i zamieniły się w wady Polaków-sarmatów.

Zalety
Wady
Duma
Honor
Patriotyzm
Waleczność
Rycerskość
Mądrość
Megalomania, czyli przesadne poczucie wyższości
Ksenofobia, czyli niechęć do cudzoziemców
Awanturnictwo, pieniactwo
Ciemnota umysłowa
Fanatyzm, nietolerancja religijna

W XVII w Polakom towarzyszyła duma ze swego sarmackiego pochodzenia. Dopiero wiek XVIII przyniósł ujemne znaczenie terminu sarmatyzm.

3. Jan Chryzostom Pasek jako Polak-sarmata
Jan Chryzostom Pasek jest autorem i bohaterem "Pamiętników". W swoim dziele dostrzega tylko zalety szlachty ponieważ sam jest jej przedstawicielem. Nazywa się sarmatą, chociaż jego poczynania zupełnie wypaczają ten termin Sam Pasek często wszczynał pojedynki, pił na umór i się awanturował. W ten sposób zaprzeczał wszystkim zaletą historycznych sarmatów.


Wiersze Wacława Potockiego

Krytyka sarmackiej szlachty

1. "Pospolite ruszenie"
Utwór ma formę dramatycznej scenki przedstawiającej sytuację w obozie. Dzieje się to w nocy w obozie polskiego wojska. Istnieje zagrożenie ataku ze strony Kozaków, którzy zbliżają się już do obozu. Bohaterami utworu są: rotmistrz, dobosz, obozująca szlachta. W utworze tym Potocki ujawnia prawdziwe cechy charakteru polskiej szlachty, która zupełnie nie poczuwa się do obowiązku obrony kraju. Są to cechy takie jak: prywata, czyli przedkładanie własnej wygody nad bezpieczeństwo kraju, lenistwo, ospałość, zniewieściałość, niezdyscyplinowanie, megalomania.

2. "Zbytki polskie"
Utwór rozpoczyna pytanie "O czymże Polska myśli we dnie i w nocy?". W dalszej części tekstu otrzymujemy rozbudowaną odpowiedź złożoną z szeregu anafor. Zakończenie zawiera ostrzeżenie, iż wraz z upadkiem ojczyzny zginą też jej obywatele. Nawet bogactwo nie uratuje przed zgubą.

3. "Nierządem Polska stoi"
Autor w wierszu krytykuje państwo Polskie, które jest nierządne. Prawa i konstytucje zmieniają się jak kalendarze. Prawo jest surowo egzekwowane tylko od biednych chłopów i szlachty. W wierszu jest ukazana postać trupa, który wychodzi z grobu lecz szybko do niego wraca ponieważ jest mu żal, że Polska jest tak nierządna, bo on umarł za czasu kiedy Polska była inna.

4. Przemowa Chodkiewicz do rycerstwa we fragmencie "Wojny Chocimskiej"
Chodkiewicz przemawia do polskiego rycerstwa tuż przed mającą się rozpocząć bitwą pod Chocimiem. Celem Chodkiewicza jest zachęcić Polaków do walki i przekonać ich o możliwości zwycięstwa. Mówi do nich jak do wielkich rycerzy, chce ich podnieść na duchu. Jest tu użyta tzw. liryka tyrtejska, która ma na celu zagrzewanie do walki. W ten sposób Chodkiewicz chce uświadomić, że w przypadku przegranej, ich żony pójdą do niewoli. Twierdzi, że rycerze są bardzo potrzebni ojczyźnie. Mówi, że Tatarzy to tylko zwykli rzemieślnicy i pokonanie ich dla wojska nie będzie trudne.

Apologia, czyli pochwała sarmatyzmu w utworze Potockiego podyktowana jest okolicznościami. Potocki przypomina dawną świetność Polaków-sarmatów, by zachęcić współczesnych sobie Polaków do naśladowania sarmackich cnót.



Yogi Beer
[yogib@interia.pl]