Średniowiecze
Średniowiecze to okres w historii Europy obejmujący prawie XII w.
począwszy od IV a kończąc na wieku XV ( w Polsce od X do XV w.). Przez
niektórych uznawane jest za epokę "zacofania i ciemnoty". Po części można
by się z tym zgodzić jednak wnosi ona do dorobku świata i historii wiele
nowego. W czasie średniowiecza istniała i rozwijała się organizacja
kościelna. Od IV w. kiedy to kształtowały się dogmaty chrześcijaństwo,
przez kolejne lata Kościół uczestniczy w wydarzeniach wyznaczających nowe
drogi rozwoju ówczesnego społeczeństwa. W zasadzie stanowi integralną
część średniowiecza. Z całą pewnością rola jaką odegrał Kościół pozostawił
odciśnięte ogromne piętno a ta epoka bez istnienia i działalności
duchowieństwa miała by zupełnie inne oblicze.
Pisząc ten referat korzystałem z następujących dzieł
charakteryzujących
okres średniowiecza: "Kultura Europy średniowiecznej" Tadeusz Manteuffel,
"Historia Powszechna. Średniowiecze" Tadeusz Manteuffel "Społeczeństwo
feudalne" Marc Bloch, "Chrześcijaństwo średniowieczne XI - XV wiek" Jan
Wierusz Kowalski.
Czym był Kościół w oczach chrześcijan u progu drugiego
tysiąclecia ery
Chrystusowej? Częściową odpowiedź daje biskup Wormacji, Burchard, autor
"Dekretu" jednego z najbardziej rozpowszechnionych w tym czasie traktatów
teologicznych. Kościół porównany jest do budowli wzniesionej na
marmurowych kolumnach czyli biskupach i kapłanach, którym Bóg powierzył
opiekę nad ludem. Zaś być chrześcijaninem w ówczesnych czasach znaczyło
tyle co przynależeć do tzw. "Ludu Bożego". Pojęcia Kościoła i
społeczeństwa były ze sobą tożsame. Ale czas średniowiecza to okres, gdzie
najważniejszą rzeczą było zbawienie wiekuiste. Ówcześni chrześcijanie
chcieli mieć gwarancję, że osoby sprawujące funkcje kościelne mają
rzeczywistą władzę odpuszczania grzechów i czy mogą poprowadzić ich taką
drogą, która zapewniała by im życie wieczne. Jednakże stan duchowny
poddawał w wątpliwość posiadanie jakichkolwiek "kompetencji". Życie
ówczesnych księży, mnichów oraz pozostałej służby duchownej budziło
odrazę. Głęboko posunięta feudalizacja Kościoła powodowała, że rzeczywistą
władzę posiadają osoby świeckie. Związane to było z finansowaniem
stanowisk kościelnych. I to właśnie pieniądz a nie opieka nad "owczarnią"
stało się wyznacznikiem działalności duchowieństwa. Społeczeństwo ze
zgorszeniem patrzyło na sceny symonii kiedy to kandydaci na stanowisko
kościelne licytowali się w obietnicach składanych panu świeckiemu. Nie
można nie docenić jednak jakże znamiennej roli Kościoła jako integratora
tak państw jak i społeczeństwa. Pierwszym i podstawowym czynnikiem
jednoczącym całe społeczeństwa jest wiara w dogmaty przedstawiane przez
Kościół. W zasadzie do XI w. wszystkie państwa europejskie przyjęły
chrzest, oddały się pod zwierzchnictwo papieża, potwierdzając jednocześnie
akces do wspólnoty chrześcijańskiej. Dawało to wiele m.in.: pomoc w razie
zagrożenia niesiona przez innego chrześcijańskiego władcę, jednoczyła
plemiona itp. Kościół zaczął zmieniać obyczaje pogan. Jednym z
najważniejszych elementów był kult świętych. Kościoły i klasztory, w
których znajdowały się szczątki świętych (relikwie) były miejscem
pielgrzymek.
Oprócz opieki i "decydowania" w sprawach duchowych
Kościół miał prawo do
decydowania w sprawach świeckich. Mimo, iż w pewnym okresie władza świecka
miała przewagę nad władzą duchową to Kościół i tak w wielu przypadkach
decydował o ważnych rzeczach na przykład o koronacji. Przywódca, który
chciał być koronowany musiał uzyskać zgodę przede wszystkim papieża.
Kościół był instytucją, która w jakiś sposób usiłowała utrzymać pokój i
porządek. Miał w swoim ręku potężna broń, a mianowicie możliwość rzucania
klątwy na każdego w zasadzie kto nie chciał się mu podporządkować. W
ówczesnym czasie klątwa oznaczała wyłączenie człowieka ze społeczności
wiernych, a gdyby ktoś umarł obłożony klątwą czeka go wieczne potępienie.
Wpływ Kościoła na kształtowanie się obyczajów rycerskich można
zaobserwować w instytucji pokoju bożego. Pod groźbą ekskomuniki
(wyłączenia ze społeczności kościelnej) w okresie tym nie wolno było
prowadzić wojen prywatnych. Obowiązywał również azyl kościelny tzn.
człowiek który schronił się w świątyni był nietykalny. Innym groźnym i
mocnym narzędziem wpływu był przekazana w ręce zakonu dominikanów
trybunał świętej inkwizycji. Jako cenzorzy prawowierności zdobyli ogromne
wpływy w całym świecie chrześcijańskim i niejednokrotnie budzili strach
wśród władców chrześcijańskich. W zasadzie przy pomocy inkwizycji Kościół
usuwał wszelkie przejawy sprzeciwu wobec siebie. Można uznać również, że
Kościół w pośredni sposób stał się pracodawcą. W czasie gdy wprowadzone
zostaje pojęcie świętej wojny wzmaga się zainteresowanie instytucją
rycerstwa. Spowodowane było to brakiem zajęcia, przeludnieniem oraz chęcią
łatwego wzbogacenia się (wojna prowadzi za sobą grabieże, zdobywanie
łupów, możliwość zajęcia ziemi i osiedlenia się itp.). Zajęcie i
schronienie znajdowały osoby zgłaszające się do klasztorów , zajmując
stanowiska konwersów. Niezaprzeczalna prawdą jest, że duchowieństwo było
najlepiej wykształconą częścią społeczeństwa. Dlatego też spośród
najmądrzejszych władcy wybierali sobie doradców. Na przykład od VII w. do
1298r. gdy Filip Piękny mianował na urząd kanclerski rycerza na czele
kancelarii stali wyłącznie duchowni. W gestii Kościoła leżała też pewna
część sądownictwa. Równolegle z trybunałami zwykłymi działał system sądów
specjalnych, mianowicie kościelnych. Jurysdykcja kościelna miała dwojakie
pole działania. Zmierzała mianowicie do objęcia wszystkich osób duchownych
a ponadto mniej więcej całkowicie przywłaszczyła sobie sądzenie pewnych
przestępstw i uczynków, które, nawet popełnione przez ludzi świeckich,
pojmowano jako akty natury religijnej. Inną oczywistą prawdą jest to, że w
okresie średniowiecza Kościół posiadał ogromne bogactwa. Stawiało to tę
instytucję w niezbyt dobrym świetle ponieważ bogactwa pochodziły
najczęściej z konfiskat, od panów świeckich lub z przymusowych opłat np.:
świętopietrza, dziesięciny. Spełnia tu Kościół rolę organizmu
symbiotycznego. Owszem bogaci się, ale to z kasy kościelnej utrzymywane
były m.in. szkolnictwo, sztuka, nauka. Rozpoczęcie nauczania było bardzo
ważnym przedsięwzięciem Kościoła. Najpierw papiestwo zobowiązało biskupów
i kapituły do zakładania szkół katedralnych. Obok nich zaczęły powstawać w
miastach szkoły zakładane przez nowe zakony. Uczono w nich czytania i
pisania po łacinie, modlitw i pieśni kościelnych oraz orientacji w
kalendarzu kościelnym. Z czasem szkoły katedralne i niektóre zakony
zaczęły zakładać uniwersytety. Pierwsze uczelnie powstały w Paryżu,
Oxfordzie, Bolonii i Padwie. Można było na nich wyróżnić fakultety sztuk
wyzwolonych, prawa kanonicznego i cywilnego, medycyny i teologii.
Klasztory i kościoły stały się również ośrodkami produkcyjnymi. Kwitła w
nich sztuka rzemieślnicza oraz przyjmowały się wynalazki techniczne. Były
głównymi ośrodkami skupiającymi ludzi wykształconych.
Kultura średniowiecza wyrażana była poprzez malowidła i rzeźby kościołów,
treść kazań czy relacje pielgrzymów. To spowodowało pogłębienie życia
religijnego. Sztuka średniowiecza odgrywała bardzo ważną rolę w
kształceniu społeczeństwa. Podobnie jak literatura i filozofia tej epoki
była ona podporządkowana Kościołowi. Wznoszono więc wspaniałe, bogato
dekorowane katedry, klasztory, kościoły, opactwa. Dominowały style
romański i gotycki. Rzeźbiarze zdobili zwieńczenia kolumn oraz dekorowali
wejścia i wnętrza świątyni, a malarze ozdabiali cenne rękopisy oraz
wzbogacali wystrój budowli kościelnych wspaniałymi freskami. Takie
świątynie zapoznawały nie znającą pisma ludność z treścią Ewangelii.
Literatura średniowiecza również za główną przyjęła tematykę religijną.
Zaliczamy do niej żywoty świętych, lirykę Maryjną, modlitwy, kazania,
moralitety, misteria, a także dramat liturgiczny oraz wiersze
religijno-dydaktyczne. Do ważnej spuścizny literackiej tej epoki możemy
również zaliczyć historiografię, to jest ogół dzieł historycznych. Były to
prowadzone przez zakonników i kler katedralny zapiski rocznikarskie, czyli
notatki na temat wydarzeń minionego roku oraz kroniki.
Jak widać Kościół miał ogromny wpływ na wszystkie dziedziny sztuki, życia
ludzi wieków średnich. Podporządkowana była mu kultura, oświata,
filozofia, literatura oraz sztuka. Decydował też o kształtowaniu się
nowych cywilizacji, dawał nadzieję, zaspokajał duchowe potrzeby. Mimo, że
epoki późniejsze powracają do religijności w żadnej z nich nie odgrywa już
ona tak ogromnej roli jak właśnie w średniowieczu.
Alienuch