Polska za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego

 

Oto moja praca dodatkowa za którą dostałem 6 (wprawdzie nauczycielka jej nawet nie przeczytała tylko oglądnęła obrazki, które były dołączone do tekstu).


Po śmierci Augusta III Sasa większość szlachty chciała, żeby królem został ktoś z rodu Sasów mając nadzieję, że beztroskie czasy zostaną przedłużone. Ogółowi sprzeciwiło się tylko stronnictwo Czartoryskich zwanych popularnie Familią. Domagało się ono króla, który dążyłby do zreformowania i wzmocnienia kraju. Taką osobą okazał się Stanisław Antoni Poniatowski. Poparła go również caryca Katarzyna II. Poparcie to umożliwiło koronowanie się Stanisława Antoniego Poniatowskiego na króla (po koronacji zmienił drugie imię na August). Młody król zastał Polskę w okropnym stanie. Szlachta przyzwyczajona do złotej wolności ani myślała o tym żeby zmieniać coś w swoim życiu. Przeciętny szlachcic nie miał na uwadze losu kraju, lecz tylko swoje potrzeby.

 

Wracając jednak do króla warto przybliżyć nieco jego życiorys sprzed koronacji. Stanisław August Poniatowski urodził się 1732 r. Jego ojciec Stanisław Poniatowski sprawował urząd kasztelana krakowskiego, matką była Konstancja z Czartoryskich. Rodzice bardzo starannie zadbali o wykształcenie syna. Matka dobierała mu najlepszych nauczycieli, a ojciec wysłał go w podróż, podczas której przyszły król zapoznał się np. z systemem rządów parlamentarnych w Anglii. 1764 to data koronacji Poniatowskiego.

 

Poniatowski od początku swego panowania pragnął wprowadzić reformy, które pomogłyby podnieść kraj z upadku. Odnowił nieczynną od dawna mennicę, by zapobiec fałszowaniu monet przez Prusaków, którzy od lat zalewali Polskę podrobionymi pieniędzmi. Przeprowadził również reformę armii, zastępując kawalerię piechotą, wprowadził nowe rodzaje broni, założył odlewnię dział i kilka innych manufaktur zbrojeniowych, a co najważniejsze zwiększył liczbę wojska, tak że w szczytowym okresie wynosiły one 65 000, a także założył Szkołę Rycerską. Z inicjatywy króla powstało czasopismo „Monitor” nawołujące do nowoczesnej przebudowy państwa. Władca opiekował się także górnictwem. Jednak wszystkie te reformy nieznacznie tylko zmieniły sytuację Polski. Król nie mógł zrobić nic więcej gdyż przeciwnikami jakichkolwiek zmian była większość szlachty oraz państwa ościenne, a w szczególności Rosja, która nie chcąc dopuścić do wzmocnienia państwa i za namową zbuntowanej szlachty polskiej wprowadziła prawa kardynalne. Były to przepisy utrwalające najgorsze wady ustroju kraju, a więc: wolną elekcję, liberum veto, prawo wypowiadania królowi posłuszeństwa; tym samym Polska stała się Protektoratem Rosji.

 

W obronie złotej wolności oraz wolności państwa wystąpili szlachcice zawiązując w 1768 r. konfederację barską. Konfederaci wypowiedzieli posłuszeństwo królowi. Przeciwko szlachcicom wystąpiły wojska królewskie oraz armia rosyjska. Bar padł niedługo po rozpoczęciu konfederacji jednak nie oznaczało to bynajmniej jej końca. Partyzantom toczącym „wojnę szarpaną” sprzyjały dwa czynniki rozległość państwa i sytuacja międzynarodowa. Francja wspomagała konfederatów przysyłając im broń, pieniądze i instruktorów wojskowych, a Turcja zaniepokojona wzrostem potęgi militarnej Rosji wypowiedziała jej wojnę. Walki partyzantów trwały cztery lata i zakończyły się klęską szlachty (w 1772 r.) oraz I rozbiorem Polski.

 

Rosja widząc, że sama nie da rady opanować rozległych terenów zgodziła się odstąpić część Polski innym krajom. 1772 nastąpił I rozbiór Polski. Trzy mocarstwa zagarnęły jedną trzecią część ziem Rzeczpospolitej. Prusy uzyskały: Warmię, województwo pomorskie, malborskie i chełmińskie (bez Gdańska i Torunia) oraz tereny położone nad Notecią i Gopłem, łącznie 36 tys. km2 i 518 tys. mieszkańców. Rosja zajęła tereny położne na wschód od Dźwiny, Drui i Dniepru, obejmujące 92 tys. km2 1 mln 300 tys. ludności. Austria – południową część województwa krakowskiego i sandomierskiego, księstwa oświęcimskie i zatorskie, województwo ruskie (bez ziemi chełmińskiej) oraz część województwa bełskiego, razem 83 tys. km2 i 2mln 600 tys. ludności. Rosja, Prusy i Austria chcąc nadać rabunkowi pozory prawa zwołały w 1773 r. sejm, który miał zatwierdzić rozbiór Polski. Szlachcie zakazano używać liberum veto, a że większość z nich była przekupiona lub zastraszona, mało kto wniósł jakikolwiek sprzeciw gdy marszałek rosyjski ogłaszał rozbiór. Wprawdzie zdarzyły się wyjątki np. Tadeusz Rejtan rzucił się na ziemię zagradzając drogę na salę obrad i rozdzierając swoje szaty. Takie pojedyncze wystąpienia nie miały tam najmniejszego znaczenia. Sejm obradujący dwa lata poza zatwierdzeniem rozbioru powołał władzę wykonawczą – Radę Nieustającą oraz Komisję Edukacji Narodowej. KEN miała za zadanie zreformować oświatę w Polsce. Od tej pory w szkołach mniejszy nacisk kładziono na łacinę i teologię, a więcej czasu poświęcano naukom ścisłym oraz językowi ojczystemu. Ksiądz Hugo Kołłataj wybitny pisarz i działacz polityczny zreformował Akademię Krakowską, odnowiono również Uniwersytet Wileński.

 

Po rozbiorze Stanisław August Poniatowski więcej uwagi poświęcał literaturze i sztuce. W 1765 r. założył Teatr Narodowy gdzie początkowo wystawiano tłumaczenia zagranicznych sztuk, lecz z czasem zaczęły pojawiać się tam polskie spektakle, które w większości krytykowały sarmatyzm, złotą wolność szlachecką. Król organizował również tzw. obiady czwartkowe. Pisarze i publicyści mogli dyskutować tam na temat twórczości oraz tematy polityczne. Również do Warszawy król sprowadził znanych włoskich malarzy. Byli to: Bacciareli oraz Canaletto.

 

6.X.1788 r. król zwołał za zgodą carycy Katarzyny II sejm zwany później Wielkim lub Czteroletnim. Sejm miał zatwierdzić udział Polaków w wojnie rosyjsko- tureckiej, lecz dzięki zręczności Poniatowskiego uchwalił wiele korzystnych dla kraju reform. Zaraz po jego rozpoczęciu utworzyły się trzy stronnictwa: patriotyczne, magnackie, królewskie. Stronnictwo patriotyczne domagało się reform oraz zerwania sojuszu z Rosją, a jego przedstawiciele to m.in. Stanisław Małachowski oraz Ignacy i Stanisław Potoccy; magnackie - opowiedziało się za „złotą wolnością” nie chcąc w państwie nic zmieniać, bardziej znani przedstawiciele tego ugrupowania to: Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski. Stronnictwo któremu przewodził sam król podobnie jak patriotyczne widziało potrzebę reform, ale nie chciało zrywać pokojowych układów z Rosją. Sejm Wielki przeprowadził jak już pisałem kilka istotnych dla państwa ustaw. Zatwierdził on stałe podatki od dochodu. Dla szlachty 10%, duchowieństwa 20%, a z dóbr królewskich 50%. Dochody z nowych podatków miały być przeznaczone głównie na powiększenie armii. Planowano liczebność wojska zwiększyć do 100 tys. osób jednak szlachta zaniżała swe dochody płacąc tym samym mniejsze podatki, przez co udało się liczebność wojska zwiększyć do 60 tys. osób. Również przedstawiciele miast mogli zasiadać w sejmie jednak tylko z głosem doradczym.

 

Najważniejszym jednak było ustanowienie przez Sejm Czteroletni Konstytucji 3 maja w roku 1791. I europejska konstytucja (II na świecie) radykalnie zmieniła ustrój Rzeczpospolitej. Przede wszystkim zniesiono liberum veto i wolną elekcję, a ustanowiono tron dziedziczny. Religią panującą pozostała święta wiara katolicka jednak w kraju miała być tolerancja religijna. Władzę podzielono na trzy organy: prawodawczą, ustawodawczą, sądowniczą. Osoba króla był święta i nietykalna.

 

W 1792 r. przedstawiciele stronnictwa magnackiego zawiązali konfederację targowicą i udali się do carycy Katarzyny II z prośbą o ratowanie „złotej wolności”, a tym samym niedopuszczenie do wprowadzenia konstytucji w życie. Rosja wprowadziła do kraju swą armię. Walki trwały dwa miesiące i zakończyły się zwycięstwem Rosji. Król chcąc zapobiec II rozbiorowi Polski przyłączył się do „targowicy”. Zostało to bardzo negatywnie ocenione przez lud, a sam władza został nazwany „zdrajcą narodu”.

 

Przyłączenie się króla do konfederacji nie zapobiegło kolejnemu rozbiorowi Polski. 23 stycznia 1793 r. Rosja i Prusy podpisały akt II rozbioru Polski. Prusy zagarnęły resztę Wielkopolski oraz Gdańsk i Toruń – 57 tys. km2, na których mieszkało ponad milion ludzi. Rosja zajęła duże obszary Litwy, Ukrainy i Podola – 250 tys. km2 z 3 milionami mieszkańców. W tym rozbiorze nie brała udziału Austria gdyż zajęta swoimi sprawami nie zdążyła dołączyć się do Prus i Rosji. Przywódcy targowicy nie spodziewali się takich konsekwencji swojej zdrady jednak szybko pogodzili się z tym. W tym samym roku król zmuszony był zwołać do Grodna sejm, który zatwierdziłby II rozbiór Polski. Po miesiącu burzliwych obrad posłowie zatwierdzili traktat z Rosją, ale o rozbiorze ze strony Prus nie chcieli nawet słyszeć. W dwa miesiące później wojska rosyjskie otoczyły Grodno. Szlachcice całą noc siedzieli nie odzywając się aż nad ranem przekupiony marszałek oświadczył, że milczenie oznacza zgodę i tym samym oficjalnie zatwierdzono II rozbiór Polski.

 

Rzeczpospolita po drugim rozbiorze liczyła 3,7 mln mieszkańców i zajmowała obszar 215 tys. km2, jej armia ograniczona została do 15 tys. żołnierzy. Część osób ze stronnictwa patriotycznego oraz emigranci z Saksonii zaczęli przygotowywać powstanie przeciwko zaborcom. O swoich planach nie poinformowali króla uważając go za winnego rozbiorowi. Rozpoczęło się ono dużo wcześniej niż planowano, gdy gen. Antoni Modliński na rozkaz rozbrojenia swojej brygady kawalerii zbuntował się i myląc Rosjan zajął bezbronny Kraków (marzec 1794). W tym samym czasie do Krakowa przybył wsławiony w walkach o niepodległość Stanów Zjednoczonych Tadeusz Kościuszko – przywódca powstania. Został on Naczelnikiem kraju – miał najwyższą władzę wojskową oraz cywilną. Złożył uroczystą przysięgę na rynku w Krakowie, ślubując że władzy swojej nie wykorzysta w celach prywatnych, lecz dla dobra narodu. Pierwszą bitwę stoczył Kościuszko pod Racławicami gdzie dowodząc czterotysięczną słabą, źle uzbrojoną armią (częściowo składającą się z chłopów tzw. kosynierów) pokonał 3 tys. Rosjan. 17 kwietnia (Wielki Czwartek) wybuchło powstanie w Warszawie, gdzie po okrutnych walkach ponad dwukrotnie liczniejsze siły Rosyjskie wycofały się ze stolicy. Kościuszko chcąc wciągnąć do walki lud wydał Uniwersał połaniecki wg. którego chłopi stawali się woli, a pańszczyzna zmniejszona była o połowę. Szlachta sprzeciwiła się uniwersałowi i zakazała go odczytywać w swych wioskach. Armia Kościuszki powiększona (jednak mniej niż się tego spodziewano) chłopami liczyła 55 tys. żołnierzy, których uzupełniało kilkadziesiąt tys. członków innych formacji. Pruska i Rosyjska armia zaczęła oblegać stolicę jednak nie udało im się jej zdobyć. 10 października Kościuszko chcąc zapobiec połączeniu się dwóch armii rosyjskich wydał bitwę pod Maciejowicami. Rosjanie prawie dwukrotnie liczniejsi zadali powstańcom klęskę, a Kościuszko dostał się do niewoli. Przegrana załamała powstańców. 4 listopada Rosjanie zdobyli warszawską Pragę dokonując tam rzezi kilkunastu tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Insurekcja Kościuszkowska trwała 8 miesięcy i zakończył się klęską.

 

Jeszcze przed zakończeniem powstania Prusy, Austria i Rosja chciały zagarnąć jak najwięcej ziem Polskich. W 1795 r. te trzy państwa podpisały akt III rozbioru Polski. Rosja uzyskała 120 tys. km2 i 1,2 miliona ludzi, Prusy 48 tys. km2 i milion ludności, Austria 47 tys. km2 i 1,5 mln osób. Poniatowski wyjechał do Grodna gdzie podpisał akt abdykacji, zmarł w Petersburgu w 1798 r.


 

tOOnY