|
KĄCIK HISTORYCZNY |
| HISTORY ZONE nr 14 |
Znaczenie epoki napoleońskiej dla dziejów Europy Till Czasy rządów Napoleona wpłynęły na całą Europę. Mimo iż krótkie pociągnęły za sobą wiele następstw, które spowodowały zachwianie się dotychczasowego ładu na starym kontynencie. Niektóre państwa na tym skorzystały, inne nie, jednak system napoleoński nie pozostawił żadnego Europejczyka obojętnym na zaistniałą sytuację. Czas Napoleona Bonaparte zaczął się od 1799 roku, kiedy został on pierwszym konsulem we Francji, a skończył wraz z zesłaniem go na wyspę Św. Heleny. Jednak jego początki zaczęły się dużo wcześniej. Zniesienie barier społecznych umożliwiało rozwój karier błyskotliwych, młodych ludzi nowego pokolenia. Ten stan rzeczy sprzyjał utwierdzenie poczucia wspólnoty narodowej wykształconego w toku rewolucji i łączącego liczne warstwy społeczne na gruncie wartości republikańskiej Francji. Przemiany te były widoczne szczególnie w armii, gdzie młodzi, zdolni generałowie zaczęli odnosić sukcesy - jednym z nich był właśnie Napoleon Bonaparte. Jednak był to dopiero początek tego czego jesteśmy świadkami po dziś dzień. Zasięg jego wpływów objął praktycznie całą Europę od Półwyspu Iberyjskiego aż po Moskwę. Spowodowało to wielki zmiany, a cała epoka napoleońska stała się ważną częścią historii Europy. Mały generał był znakomitym strategiem ze zmysłem przewidywania. Jeszcze zanim został pierwszym konsulem odnosił ogromne sukcesy na froncie włoskim. Po serii świetnych zwycięstw w 1796 i 1797 pokonał wojska austriackie i opanował Półwysep Apeniński. Mimo iż wtedy nie posiadał jeszcze tak szerokiej władzy postępował na terenie zdobytych Włoch jak władca. Tworzył zależne od siebie rządy, obalał stare porządki, Rozporządzał władztwem terytorialnym. Na podbitych terenach organizował systemu polityczne i stosunki społeczne na wzór Francji. Co rusz zawiązywały się jakieś koalicję państw europejskich przeciw Francji i Napoleonowi. Głównym celem jego polityki zagranicznej było zwalczanie tych koalicji i przy okazji powiększać swój wpływ w Europie. Głównymi frontami były: front włoski i front reński. w 1800 roku druga już kampania włoska została zakończona po zwycięskiej bitwie pod Marengo, gdzie doszło do decydującego starcia z Austriakami. W grudniu tego roku bitwa pod Hohenlinden zdecydowała o zwycięstwie na froncie reńskim. Podpisano pokój w Luneville z Austrią w 1801 roku, na którym to Francja dyktowała warunki. Zajęła Belgię i ziemie na wschodnim brzegu Renu. Podpisano także pokój z Anglią w Amiens. Zakończyło to wojnę z drugą koalicją antyfrancuską, jednak źródła konfliktu istniały nadal. Napoleon zdawał sobie sprawę, że to ze strony Wielkiej Brytanii grozi mu największe nie bezpieczeństwo, dlatego przygotowywał się do inwazji na Anglię. Po przegranej bitwie morskiej u przylądka Trafalgar (21 X 1805) zaniechał jej. Jednocześnie zawiązała się kolejna koalicja. W jej skład wchodziły Anglia, Austria, Szwecja, Rosja i Królestwo Neapolu. Nie była ona tak silna, aby pokonać potęgę Francji, która wygrała miedzy innymi w bitwach pod Ulm i Austerlitz. Mimo iż jedne państwa wchodziły, a inne wychodziły z tych koalicji Francji udawało się przetrwać kolejne natarcia, a nawet zdobywać nowe terytoria. Napoleon odnosił kolejne sukcesy na frontach europejskich. Aby osłabić Anglie zarządził blokadę kontynentalną, do której przyłączyła się Rosja po podpisaniu traktatów pokojowych w Tylży. Pokój ten to moment największych sukcesów Napoleona w Europie. Większość państw została sprzymierzeńcami Francji. Zmieniał on granice państw oraz tworzył inne. Z podbitych terenów tworzył Napoleon nowe jednostki państwowe zależne od Francji. Poprzez takie działanie powstawały między innymi Republika Cisalpińska, Liguryjska, Wenecka. Szwajcaria została przekształcona w sprzymierzoną z Francją Republikę Helwecką, a zajęte Państwo Kościelne przekształcono w Republikę Rzymską. Na południu Włoch utworzono Republikę Partenopejską. Rozwiązane zostało Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, a na jego miejscu powstał Związek Reński, grupujący państwa północnych Niemiec pod hegemonią Francji. Spoiwem, które łączyło najbardziej te wszystkie państwa była blokada kontynentalna wymierzona przeciwko Anglii. W gruncie rzeczy utrzymanie tej blokady przez dłuższy czas było nie możliwe, ponieważ kraje europejskie były zainteresowane wymianą handlową z Wielką Brytanią. Przykładem państwa, które było całkowicie uzależnione od Francji, może być Księstwo Warszawskie. W Europie istniała jednak przez cały czas silna opozycja wobec Napoleona nie tylko ze strony brytyjskiej, ale także ze strony autentycznych ruchów narodowych, które pojawiały się na terenach podbitych. W 1808 roku Napoleon wmieszał się w konflikt dynastyczny w Hiszpanii. Usunął z tronu zarówno Jerzego IV i Ferdynanda VII, a na ich miejscu usytuował swojego brata Józefa. Spowodowało to wybuch powstania ludowego. Rosja nie chciała zastosować się do blokady kontynentalnej, stosunki rosyjsko-francuskie pogarszały się. W 1812 roku Napoleon podjął decyzje o wyprawie, której celem była Rosja. Zebrał potężną armię, która liczyła około 600 tys. żołnierzy. Armia rosyjska pod dowództwem Michała Kutuzowa nie przyjmowała otwartej bitwy, tylko wycofywała się w głąb Rosji. Napoleon zajął nawet Moskwę, jednak kompletnie zniszczona przez samych Rosjan. Widząc zbliżającą się zimę Napoleon zarządził odwrót. Jednak wracali tą samą drogą, którą przyszli. Była ona spalona i ogołocona z żywności. Sytuację komplikowały dodatkowo wczesne mrozy i partyzanckie działania wojsk rosyjskich. Wielka armia Napoleona zmniejszała się w błyskawicznym tempie. Ostatecznym ciosem była przeprawa przez Berezynę, przy której wojska carskie doścignęły Napoleona. Z pogromu ocalało zaledwie kilkanaście tysięcy żołnierzy. Był to koniec wyprawy na Rosję. Po tej klęsce Cesarz Francuzów powrócił do Francji, aby budować nową armię. Jednak imperium jakie on zbudował zaczęło się kruszyć. Połączone siły Prus, Austrii, Rosji i Anglii zadały armii francuskiej dotkliwą klęskę pod Lipskiem. Przegrana ta mimo kilku innych zwycięstw zadecydowała o końcu epoki napoleońskiej. Napoleon abdykował 16 IV 1814, a władzę przejął Ludwik XVIII, brat zgilotynowanego Ludwika XVI. Zachował on tytuł cesarza i otrzymał w dożywotnie władanie wyspę Elbę. Przegrana ta nie zniechęciła jednak Napoleona do dalszej walki. 1 marca 1815 roku uciekł z Elby i wkroczył triumfalne do Paryża. Cesarstwo zostało odrodzone, jednak musiał podjąć walkę z wojskami koalicji. Działania toczyły się na terenie dzisiejszej Belgii. Do decydującego starcia doszło 18 VI 1815 pod Waterloo. Klęskę Napoleonowi zadał Arthur Wellington, który dowodził wojskami angielskimi. Pokonany zdał się na łaskę Anglików. Został przewieziony na wyspę Świętej Heleny, gdzie żył jeszcze przez 6 lat. Po klęsce Napoleona w 1814 roku został zwołany kongres przez zwycięskie państwa. Zjazd władców i ministrów spraw zagranicznych 16 krajów europejskich, które walczyły z Francją odbył się w Wiedniu. Obrady "tańczącego kongresu" trwały od 29 września 1814 roku do 9 czerwca 1815 r.. głównym celem kongresu było zatwierdzenie nowego europejskiego porządku. Mimo iż do Wiednia przyjechało wówczas około 100 tys. gości to praktycznie wszelkie decyzje podejmowane były przez przedstawicieli tylko czterech państw: car Aleksander I, brytyjski minister Robert Castlereagh, minister austriacki Klemens Metternich oraz minister spraw zagranicznych pokonanej Francji Maurycy Talleyrand. Na kongresie wiedeńskim w podejmowaniu decyzji kierowano się trzema zasadami: równowagi europejskiej, legitymizmu, i restauracji. Granice Francji wróciły do stanu z 1790 roku, na tron powrócili Burbonowie (Ludwik XVIII) oraz zmuszona była do zapłacenia wysokiej kontrybucji 700 mln franków, a jej armię zmniejszono do 150 tys. żołnierzy. W sprawie Niemiec ustalono, że powstanie Związek Niemiecki, który będzie składać się z 34 (później 35) państw i 4 wolnych miast. Na jego czele miał stać cesarz Austrii. Prusy powiększyły swoje terytorium kosztem Księstwa Warszawskiego Saksonii (2/5 ziem). We Włoszech przywrócono Państwo Kościelne pod władzą papieża, Austria otrzymała Lombardię, Wenecję i Dalmację oraz Habsburgowie otrzymali z powrotem Modenie i Toskanię. Na południu przywrócono władzę Burbonów w Królestwie Obojga Sycylii. Poza tym utworzono Królestwo Zjednoczonych Niderlandów, Norwegie połączono unią personalną ze Szwecją. Bardzo sporna kwestią na kongresie była sprawa Polski. Podpisanie traktatów przez Rosję, Austrie i Prusy spowodowało likwidację Księstwa Warszawskiego. Można mówić tu o czwartym rozbiorze Polski, ponieważ Prusy otrzymały Wielkie Księstwo Poznańskie (utworzone z departamentów bydgoskiego i toruńskiego) oraz Gdańsk i Toruń, Austria pozyskała okręg tarnopolski, Pogórze oraz Kopalnie Soli w Wieliczce. Prócz tego stworzono Wolne Miasto Kraków pod protektoratem trzech mocarstw zaborczych. Z pozostałych terenów Księstwa Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie połączone unią personalną z Rosją. Z inicjatywy Roberta Castlereagha powstał 20 listopada 1815 roku Związek Mocarstw. W jego skład wchodziły Wielka Brytania, Rosja, Austria i Prusy, a 1818 dołączyła się jeszcze Francja. Wszyscy członkowie w razie jakiegokolwiek zagrożenia mieli zwoływać konferencje w celu ustalenia przeciwdziałania. Ponieważ Związek ten składał się z największych mocarstw europejskich stwarzał on zagrożenie dla małych i średnich państw. Święte Przymierze stało się narzędziem walki z ruchami wolnościowymi i liberalnymi w Europie. Państwa te nie chciały po prostu żadnych zmian, wolały, aby wszystko pozostało po staremu. Rewolucja francuska doprowadziła do zmian w świadomości społeczeństw europejskich. System wiedeński nie uwzględniał ich. Traktowanie narodu jako suwerena władzy państwowej i całkowite ignorowanie interesów poszczególnych państw doprowadziły do rozbudzenia dążeń wolnościowych i niepodległościowych wielu narodów. Ruchy te paradoksalnie sprawiały najwięcej problemów Rosji, Austrii i Prusom. Pierwszą próbą obalenia porządku wiedeńskiego był ruch karbonariuszy. Dwie fale ich wystąpień, które miały zamienić się w rewolucję europejską zakończyły się klęską. Nie zahamowało to jednak walk z systemem wiedeńskim. Powstawały kolejne tajne organizacje między innymi Młode Niemcy i Młoda Polska, które dążyły do zjednoczenia Się ich państw i odzyskania wolności. Grecy, którzy znajdowali się pod panowaniem Turcji postanowili podjąć otwartą walkę o niepodległość. Wybuchło powstanie, które uratowała interwencja Świętego Przymierza, które obawiało się wzmocnienia potęgi Turcji. Także Belgowie nie mogąc pogodzić się z postanowieniem kongresu o połączeniu ich z Holandią postanowili walczyć o wolność. Udało im się to dzięki nieporozumieniom w Świętym Przymierzu. Polacy nie wytrzymując już jarzma rosyjskiego także postanowili wzniecić powstanie. Jednak osamotnienie, przewaga Rosji i nieudolne dowodzenie przyczyniły się do upadku powstania. Epoka napoleońska i procesy industrializacyjne zachodzące w pierwszej połowie XIX wieku wzmocnił pozycję burżuazji. Chciała ona zmian i "nowego porządku" w gospodarce i polityce. Burżuazja stała się zwolenniczką nowego kierunku ideowego - liberalizmu. Dzielił się on na Liberalizm gospodarczy (swoboda gospodarcza, wolna konkurencja, ograniczenie interwencji państwa w życie gospodarcze) oraz liberalizm polityczny (wolność słowa, wyznania, tolerancja, równość wobec prawa, wolność narodu niezbędnym składnikiem wolności osobistej, gwarancją przestrzegania tych wolności miał być trójpodział władzy). Liberalizm miał bardzo wielu zwolenników i przeciwników. Widzieli oni pogarszające się warunki pracy, płacy i życia robotników. Nie widzieli oni zła w samym kapitalizmie, ale w egoizmie ludzi. Dobro wspólne miało być osiągnięte poprzez wspólnotę produkcyjną. Taki system z czasem zyskał nową nazwę - socjalizm. Jego zwolennicy chcieli zlikwidowania własności prywatnej, państwo miało tworzyć duże zakłady produkcyjne, które miały zapewnić robotnikom pracę, a w przyszłości wyeliminować przedsiębiorstwa prywatne. Ponieważ było to niemożliwe do wypełnienia ruch ten zwano socjalizmem utopijnym. Kolejnym etapem rozwoju socjalizmu, było powstanie socjalizmu rewolucyjnego (tzw. marksizm). Jego twórcami byli Karol Marks i Fryderyk Engels. Związali się oni z organizacją socjalistyczną Związkiem Sprawiedliwych. Zmieniono jednak nazwę na Związek Komunistów. Nowy program stał się podstawą komunizmu. Mówili oni o tym , że tocząca się walka między kapitalistami, a robotnikami musiała doprowadzić do upadku istniejącego systemu społeczno-ekonomicznego na drodze rewolucji proletariackiej. Napoleonowi już w czasie życia towarzyszyła legenda. Po części budował ją on sam, doceniając rolę opinii publicznej, dbając przez umiejętna propagandę o kształtowanie własnej osoby i swoich działań. Ludzi fascynowała wielkość zwrotnej kariery, wyjątkowa przychylność fortuny, a następnie budziło współczucie i solidarność - wielki poniżenie. Jawił się on jako bohater, a dla Francuzów uosabiał on potęgę Francji. Tak zaczęła się kształtować "biała" legenda Napoleona. Miał on jednak także bardzo wielu swoich przeciwników, którzy poprzez swoja propagandę budowali drugą stronę legendy krążącej wokół "małego kaprala". Każdy epizod życia Napoleona jest źródłem konfliktów dla historyków. Pokazywany jest on jako tyran i despota, ale i ten który wyprowadził Francję z chaosu porewolucyjnego i ukrócił anarchię. "Rozbójnik Europy, najeźdźca i agresor, ale i ten, który wyswobodził Europę z więzów feudalizmu. Morderca i ludobójca, ale i wielki strateg, który pierwszy zjednoczył Europę. Jedno łączy propagatorów obu legend - to, że był on wielki, zarówno w sensie negatywnym i pozytywnym. Rewolucja i epoka napoleońska łączą się ze sobą i nie sposób ich rozdzielić. Przyniosły one ze sobą wielkie zmiany dla całej Europy. Mimo iż próbowano przywrócić "stary" porządek to nie udało się to się całkowicie. Napoleon zrobił wiele dobrego dla Europejczyków, ale przyczynił się też do ogromnego zła. Tam gdzie pojawił się Napoleon wprowadzany został kodeks Napoleona, a wraz z nim nowoczesne rozwiązania prawne, ale ciągnął on także ze sobą śmierć. Pola bitem usłane były ogromna ilością trupów. Dla jednych narodów stał się on wybawicielem, ale dla innych zwykłym tyranem. Nie ma żadnych wątpliwości, że kilkunastoletnie panowanie tego wielkiego człowieka, zmieniło diametralnie przyszłość Europy. Pojawiły się nowe kierunki ideowe, nowe systemy polityczne, nastąpiły zmiany w stosunkach między klasowych. W umyśle Napoleona pojawiła się myśl o stworzeniu nowej, zjednoczonej Europy pod zwierzchnictwem jednego państwa, jednego człowieka. Próby podobne tej podejmowali przed nim między innymi Aleksander Wielki, Otton III. Nie udało im się tego uczynić. Znaleźli się jednak ludzie po Napoleonie, którzy chcieli, aby cała Europa znalazła się pod ich panowaniem. Próbowały dokonać tego Niemcy w XX wieku, nawet dwukrotnie, ale i im się to nie udało. Pociągnęło to za sobą tylko wiele okrucieństwa, krwi i śmierci. Po drugiej Wojnie Światowej widząc, że nie jest możliwy militarny podbój Europy, postanowiono zjednoczyć ją gospodarczo. Kolejne państwa z własnej inicjatywy chcą należeć do tej organizacji, którą nazwano Unią Europejską. W dzisiejszych czasach wielu ludzi uważa, że to prestiż znaleźć się w jej szeregach. Jednak nawet i takie połączenie Europy posiada wielu przeciwników, którzy widzą w niej tylko zmniejszenie się autonomii poszczególnych państw na rzecz silnie gospodarczych jej członków. Uważają oni, że nie można zjednoczyć Europy, ponieważ różnice kulturalne są nie do pokonania. <-- |