Warszawski okręg przemysłowy
Lokalizacja i rys historyczny
W 1960 r. okręg warszawski zajmował trzecie miejsce pod względem liczby zatrudnio-nych w przemyśle (po okręgach katowickim i łódzkim). Jednakże ze względu na dosyć dy-namiczny rozwój przemysłu wysunął się na drugie miejsce, wyprzedzając okręg łódzki. Licz-ba pracujących w przemyśle i rzemiośle przemysłowym w latach 1960 - 1980 wzrosła o po-nad 60%, osiągając 391 tysięcy osób. Do roku 1994 liczba ta zmniejszyła się do 380 tysięcy osób zatrudnionych w około 2,5 tysiąca zakładów przemysłowych. Równocześnie rozszerzył się wydatnie zasięg tego okręgu. Okręg warszawski zajmuje około 4600 km2, na którym mieszka 2,7 milionów ludności, a średnia gęstość zaludnienia wynosi około 590 osób/ km2. w skład okręgu wchodzi 35 miast, które zamieszkuje 2,4 miliona osób. Okrąg rozciąga się od Skierniewic, do Mińska Mazowieckiego, a głównymi ośrodkami tego okręgu są: Warszawa, Pruszków, Legionowo, Otwock, Skierniewice, Żyrardów, Wołomin, Nowy Dwór Mazowiec-ki, Piaseczno, Konstancin - Jeziorna i Mińsk Mazowiecki.
Przemysł rozwijał się tutaj już od XIX wieku, a jego powstanie związane było ściśle z Warszawą, która od połowy tegoż stulecia była największym, a zarazem bardzo dynamicznie rozwijającym się ośrodkiem miejskim na ziemiach polskich. Z czasem przemysł zaczął prze-nikać też do strefy podmiejskiej Warszawy, głównie do ośrodków położonych przy liniach kolejowych (zwłaszcza przy linii łączącej stolicę z Zagłębiem Górnośląskim).
W okresie drugiej wojny światowej przemysł Warszawy został niemal doszczętnie zniszczony. Po wyzwoleniu w błyskawicznym tempie przystąpiono do odbudowy i rozbudo-wy warszawskich zakładów, jednak poważnym czynnikiem ograniczającym rozwój okazał się niedobór mieszkań, a co za tym idzie braki siły roboczej.
Przemysł okręgu skupiał się i nadal skupia się głównie w Warszawie i jej strefie pod-miejskiej. Dlatego duża koncentracja oraz szybki wzrost zatrudnienia, przy równoczesnych trudnościach w zakresie gospodarki mieszkaniowej i komunalnej, spowodowały wystąpienie negatywnych zjawisk ekonomiczno - społecznych. Znaczny deficyt siły roboczej doprowa-dził do niepełnego wykorzystania zdolności produkcyjnych zakładów. Niedobór siły roboczej oraz trudności w rozwoju gospodarki mieszkaniowej i komunalnej zmusiły władze gospodar-cze, do podjęcia próby ograniczenia szybkiego rozwoju przemysłu, zwłaszcza w Warszawie; znalazło to wyraz w ustawie o deglomeracji. Równocześnie zainicjowano budowę zakładów filialnych w miastach, w których występowały rezerwy siły roboczej. Trudności kadrowych nie zdołano jednak przezwyciężyć, liczba miejsc pracy rosła bowiem szybciej niż zasoby siły roboczej, na co wpływały m.in. ograniczenia meldunkowe uniemożliwiające większy napływ ludności z innych terenów kraju.
Czynniki lokalizacji, które przyczyniły się do powstania WOP - u
Początki rozwoju okręgu przypadają na XIX wiek. Czynnikiem przyciągającym prze-mysł była koncentracja ludności. Warszawa w drugiej połowie XIX wieku była największym miastem na ziemiach polskich. Przez Warszawę przebiegają jedne z najważniejszych szlaków komunikacyjnych Polski, łączących Europę Zachodnią z Europą Wschodnią i Azją oraz Eu-ropę Południową z Morzem Bałtyckim. Tutaj też znajduje się największy w naszym kraju port lotniczy na Okęciu.
Istotnym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi przemysłu, a w szczególności elektro-nicznego i precyzyjnego w okręgu warszawskim jest znaczna koncentracja kadr o odpowied-nich kwalifikacjach zawodowych. Stały ich dopływ zapewnia Politechnika Warszawska, a także liczne szkoły średnie. Czynnik ten wraz z dużym zapleczem naukowo badawczym, chłonnym rynkiem zbytu i możliwościami kooperacyjnymi między zakładami, stwarzał do-skonałe podstawy rozwoju produkcji wielu złożonych wyrobów. Ostatnio zaowocowało to, aczkolwiek w niewielkim jeszcze zakresie, powstaniem w Warszawie i na jej obrzeżu nie-wielkich zakładów podejmujących produkcję nowych rodzajów wyrobów, w tym o relatywnie wysokim standardzie.
Dla przemysłu spożywczego ważnymi czynnikami lokalizacji była baza surowcowa oraz duże skupiska ludności, czyli rynek zbytu. Przemysł ten znalazł szczególny popyt w oko-licach miasta Warszawy, która stanowi niezwykle chłonny rynek.
Korzystne warunki lokalizacji znalazł także przemysł metalowy, który na ogół lokalizu-je się blisko zakładów hutniczych i ciężkich branż przemysłu maszynowego. W związku z rozwojem hutnictwa w Warszawie i bliskością Okręgu Staropolskiego przemysł metalowy mógł się rozwinąć.
Jako ważne czynniki, które przyczyniły się do powstania okręgu należy także wymienić: odpowiednie zasoby wody niezbędne w produkcji przemysłowej oraz możliwość sprzedaży znacznej części wytworzonych produktów, bez konieczności przewożenia ich na duże odle-głości.
Baza surowcowa
Tereny, na których zlokalizowany jest warszawski okręg przemysłowy, praktycznie po-zbawione są surowców mineralnych. Jako jedyne, które mogą być wykorzystane, należy wy-mienić piaski i żwiry oraz iły i gliny. Mają one zastosowanie w przemyśle mineralnym.
Z tego powodu olbrzymia większość surowców potrzebnych do produkcji jest dostar-czana z innych części kraju lub z zagranicy. Przykładem może być dostarczanie surowców do huty "Warszawa - Lucchini". Węgiel kamienny przywożony jest koleją z górnośląskiego okręgu przemysłowego, a rudy żelaza z Ukrainy i Rosji.
Mimo stosunkowo niewielkiej energochłonności przemysłu, okręg ten potrzebuje dużo energii ze względu na wielką aglomerację ludności i bardzo dużą liczbę zakładów. Zaplecze warszawskiego okręgu przemysłowego stanowią elektrownie cieplne w Warszawie i Prusz-kowie oraz wodna w Dębem na Narwi, ponadto kilka mniejszych elektrowni przemysłowych. Dodatkowo dwoma liniami przemysłowymi wysokiego napięcia dopływa tutaj prąd z górno-śląskiego okręgu przemysłowego.
Charakterystyka przemysłu według ważności specjalizacji
W strukturze produkcji wyraźnie dominuje przemysł elektromaszynowy (około 31% produkcji sprzedanej okręgu), a zwłaszcza: obrabiarkowy, maszyn budowlanych, samocho-dowy i lotniczy, a także produkcja traktorów. Przemysł ten skoncentrował się głównie w Warszawie, a ponadto w Pruszkowie, Piasecznie, Mińsku Mazowieckim oraz Błoniu i Oża-rowie. Niektóre z branż przeżywają obecnie poważny kryzys, chociaż skala trudności zależy od branży. Z powodu niskiej konkurencyjności swoich wyrobów upadło wiele zakładów elek-tronicznych i elektrotechnicznych (Zakłady Radiowe imienia Kasprzaka, "Róża Luksem-burg"). Na skutek spadku zamówień znacznie zmniejszyła się produkcja maszyn budowla-nych (Bumar - Waryński). Inwestycje kapitału zagranicznego pozwoliły utrzymać się na ryn-ku i zwiększyć produkcję takim zakładom, jak warszawski ZWUT (cyfrowe centrale telefo-niczne niemieckiego koncernu Siemens), czy Thomson Polkolor w Piasecznie (telewizory i kineskopy francuskiego Thompsona).
Różnie przedstawia się sytuacja zakładów produkujących środki transportu; np. w daw-nej fabryce samochodów osobowych na Żeraniu utrzymanie poziomu produkcji było możliwe dzięki inwestycjom kapitału koreańskiego (Daewoo). Koncern ten przejął także większość zamiejscowych filii dawnej FSO. Natomiast zakłady ciągnikowe "Ursus" są poważnie zadłu-żone. Pozostają wprawdzie największym dostawcę ciągników rolniczych na rynek krajowy, ale - produkując 15 - 16 tysięcy ciągników rocznie - wykorzystują jedynie 1 swoich zdolno-ści produkcyjnych. W okręgu działają także zakłady dostarczające części samochodowych (Piastów - akumulatory) i samolotowych (Warszawa)
Okręg warszawski ma najsilniej rozwinięty w kraju przemysł precyzyjny. Reprezento-wany jest on między innymi przez Fabrykę Wyrobów Precyzyjnych imienia generała Świer-czewskiego, Polskie Zakłady Optyczne, Zakłady Przyrządów Pomiarowych, Zakłady Fotoop-tyczne, Przedsiębiorstwo Automatyki Przemysłowej w Warszawie, Zakłady Mechaniczno - Precyzyjne w Błoniu, Zakłady Urządzeń Lekarskich w Milanówku i Warszawie. Jednak z powodu niskiej jakości wyrobów ich produkcja spada.
Następuje intensywny rozwój przemysłu chemicznego. Wielkość rynku, jaki tworzy aglomeracja warszawska, skłoniła wiele zagranicznych firm do inwestowania. Przejęły one udziały w prywatyzowanych fabrykach środków chemicznych (Benckiser w Nowym Dworze Mazowieckim czy Henkel w Pruszkowie). Rosnący popyt spowodował wzrost produkcji w przemyśle kosmetycznym. Obok zakładów Pollena - Uroda (sprzedanych koncernowi Cus-sons Group), działalność podjęli nowi producenci, krajowi i zagraniczni (Warszawa, Halinów, Garwolin, Piaseczno). W okręgu warszawskim ważną dziedzinę produkcji stanowi przemysł farmaceutyczny (zakłady w Warszawie i Grodzisku Mazowieckim). Prywatyzacją tych zakła-dów zainteresowani są liczący się zagraniczni producenci leków, dotychczas sprzedający w Polsce jedynie swoje leki wyprodukowane za granicą.
Dobrze rozwinięty jest przemysł spożywczy, zaopatrujący głównie rynek regionalny. Znaczenie ponadregionalne mają miedzy innymi zakłady przemysłu cukierniczego E. Wedel i zakłady przemysłu tłuszczowego. W ramach zakładów E. Wedel (sprzedanych amerykań-skiemu koncernowi PepsiCo) prowadzona jest dotychczasowa produkcja słodyczy (Warsza-wa, Płońsk) oraz słonych przekąsek (nowy zakład w grodzisku Mazowieckim). Znacznie czę-ściej niż w Warszawie (np. Danone) nowe inwestycje lokalizowane są w jej strefie podmiej-skiej. Takim przykładem są między innymi zakłady tytoniowe w Piasecznie (R.J. Reynolds), palarnia kawy w Markach (Tchibo) czy rozlewnia napojów w Radzyminie (Coca - Cola). Na potrzeby głównie rynku warszawskiego produkują także zakłady miejskie (Warszawa), spiry-tusowe (Warszawa, Józefów) i piwowarskie.
Cechą wyróżniającą okręg warszawski jest dobrze rozwinięty przemysł poligraficzny. Rozwój rynku wydawniczego (prasa, druki reklamowe) zwiększa popyt na usługi poligraficz-ne. Znaczna część zamówień pochodzi także ze zlokalizowanych w Warszawie instytucji cen-tralnych. Zapotrzebowanie produkcyjnych sektorów gospodarki liczne (druki reklamowe i in-ne materiały) pokrywają liczne (często drobne) drukarnie. Jednym z dostawców papieru dla stołecznych drukarni są zakłady papiernicze w Konstancinie - Jeziornie.
Bardzo dynamicznie rozwijał się w okręgu przemysł odzieżowy i silniej rozwinięty jest on tylko w okręgu łódzkim, zajmującym w tym zakresie pierwsze miejsce w kraju. Niewielkie znaczenie ma natomiast przemysł włókienniczy, którego zakłady znajdują się w Żyrardowie, Milanówku, Łowiczu i Grodzisku Mazowieckim. Wewnątrz tej gałęzi nastąpiły ostatnio zmiany, polegające na znacznym wzroście udziału przemysłu dziewiarskiego. W całym przemyśle lekkim koncentruje się około 7% ogółu zatrudnionych w przemyśle okręgu war-szawskiego.
Dobre warunki do rozwoju napotkał tu także przemysł mineralny. Na jego rozmieszcze-nie miały wpływ zarówno czynniki surowcowe, jak i bliskość do obszarów intensywnego bu-downictwa. W Warszawie produkuje się betoniarki, w Wołominie i Ożarowie rozwinął prze-mysł szklarski, w Pruszkowie porcelanowo - fajansowy, a w Ożarowie cementowy.
Charakterystyka ośrodków przemysłowych
Najbardziej liczącym się miastem w warszawskim okręgu przemysłowym jest Warsza-wa. Już w okresie zaborów Warszawa była jednym z największych ośrodków przemysłowych na ziemiach Polski. W 1913 roku w warszawskim przemyśle zatrudnionych było około 100 000 pracowników. Obecnie jest ona największym ośrodkiem przemysłowym w kraju. Naj-istotniejsze znaczenie w Warszawie ma przemysł elektromaszynowy, na który przypada pra-wie 50% zatrudnionych. Spośród największych zakładów należy tu wymienić fabrykę samo-chodów Daewoo - FSO i fabrykę traktorów w Ursusie, który jest włączony do Warszawy. Warszawa jest też dużym ośrodkiem przemysłu chemicznego, spożywczego i metalurgiczne-go. Nietypowym zakładem przemysłowym Warszawy jest huta Warszawa - Lecchini. Spo-wodowane jest to tym, że w pobliżu Warszawy nie ma ani złóż rud żelaza, ani też złóż węgla kamiennego. Węgiel kamienny przywożony jest koleją z górnośląskiego okręgu przemysło-wego, a rudy żelaza z Rosji i Ukrainy. Wybudowanie huty w Warszawie jest przykładem błędnej lokalizacji, nie mającej żadnego uzasadnienia - ani ekonomicznego, ani też geogra-ficznego.
Pozostałe miasta warszawskiego okręgu przemysłowego nie mają już tak dużego zna-czenia, co spowodowane jest o wiele mniejszą liczbą mieszkańców.
Pruszków jest miastem liczącym około 50 tysięcy mieszkańców. Rozwinął się tutaj przede wszystkim przemysł elektromaszynowy i mineralny. Znajdują się tu takie zakłady jak: zakła-dy naprawcze taboru kolejowego, fabryki obrabiarek, ołówków oraz porcelitu. W Pruszkowie powstała także elektrownia.
Mińsk Mazowiecki to miasto liczące 28 tysięcy mieszkańców. Jest to przede wszystkim ośro-dek przemysłu elektromaszynowego: kolejowe zakłady naprawcze, fabryka urządzeń dźwi-gowych. Rozwinęła się także produkcja obuwia.
W Piasecznie (24 tysiące mieszkańców) rozwinął się przemysł elektromaszynowy ze szcze-gólnym uwzględnieniem branż elektrotechnicznej i elektronicznej: zakłady lamp oscylosko-powych i nadawczych, wytwórnia kineskopów kolorowych "Unitra - Polkolor".
Tarczyn i Góra Kalwaria to ośrodki przemysłu spożywczego nastawione na przetwórstwo owocowo - warzywne.
W Nowym Dworze Mazowieckim powstały zakłady chemii gospodarczej, zakłady przemysłu gumowego, odzieżowego i spożywczego.
W Ożarowie Mazowieckim liczącym 7 tysięcy mieszkańców istnieją: fabryka kabli, huta szkła i zakłady drzewne.
Błonie (14 tysięcy mieszkańców) to ośrodek przemysłu precyzyjnego produkujący urządzenia do maszyn cyfrowych.
Wołomin posiada zakłady stolarki budowlanej i huty szkła.
Stan środowiska
Większość zakładów warszawskiego okręgu przemysłowego nie należy do wpływają-cych w sposób szkodliwy na środowisko. Mimo to warszawski okręg przemysłowy boryka się z problemami. Jednym z poważniejszych jest słabo funkcjonująca komunikacja miejska w samej Warszawie. Innym problemem jest rosnąca z roku na rok liczb samochodów osobo-wych, które powodują nieustające korki, szczególnie w centrum stolicy. Szansą na rozwiąza-nie problemów komunikacyjnych Warszawy jest dalsza rozbudowa metra. Poważne zagroże-nie stanowi zanieczyszczenie powietrza i wody oraz hałas. Warszawa lewobrzeżna nie ma oczyszczalni ścieków, co powoduje, że "produkowane" przez stolicę ścieki przemysłowe i komunalne wylewane są wprost do Wisły. W okręgu jako najbardziej szkodliwe pod wzglę-dem produkcji szkodliwych ścieków i wyziewów należy wskazać zakłady włókien sztucznych w Chodakowie oraz zakłady tłuszczowe w Nowym Dworze. na atmosferę negatywny wpływ mają tlenek azotu i dwutlenek siarki, których dopuszczalna zawartość w powietrzu została przekroczona w Warszawie. Istotne znaczenie mają także odpady komunalne i przemysłowe, których najwięcej wytwarza przemysł energetycznych oraz chemiczny.
Znaczenie WOP - u
Przemysł warszawskiego okręgu przemysłowego, skupiając 8,5% ogółu zatrudnionych, daje 8,7% produkcji przemysłowej Polski. Jest to drugi pod względem znaczenia okrąg prze-mysłowy w kraju, którego znaczenie jest niewątpliwie bardzo duże. Dzięki niemu wielu Pola-ków ma miejsca pracy.