Tatry
Tatry, najwyższy masyw górski w Centralnych Karpatach Zachodnich, na pograniczu Polski i Słowacji, pomiędzy nisko położonymi kotlinami: Podhala na północy oraz Spiską i Liptowską na południu. Tatry ciągną się równoleżnikowo na przestrzeni 56 km, od Jaru Kwaczańskiego i Huciańskiej Przełęczy na zachodzie po Tatrzańską Kotlinę i Zdziarską Przełęcz na wschodzie. Wznoszą się do 2655 m n.p.m. (Gerlach), jeden z wyższych szczytów tatrzańskich - Rysy (2499 m n.p.m.) jest najwyższym wzniesieniem w Polsce.
Budowa geologiczna
Tatry cechują się złożoną budową geologiczną, będącą efektem długiego okresu rozwoju. Ostatecznie zostały sfałdowane i wypiętrzone na przełomie ery mezozoicznej i kenozoicznej w okresie ruchów alpejskich. Tatry cechują się budową pasową. Południowa część (trzon krystaliczny powstały w karbonie) zbudowana jest z granitoidów (na wschodzie) i skał metamorficznych (na zachodzie). Występują tu najwyższe wysokości bezwzględne i względne, ostre granie i strzeliste szczyty opadają ku głęboko wciętym dolinom ścianami i stokami skalnymi.
Obszar cechuje się erozyjną rzeźbą polodowcową. Liczne są kary, cyrki, żłoby lodowcowe i doliny wiszące. W przegłębieniach powstały jeziora (największe: Morskie Oko, Wielki Staw, Czarny Staw pod Rysami, Hińczowy Staw), a na progach wysokie wodospady (największy Siklawa). Na północ od trzonu krystalicznego leżą mezozoiczne skały osadowe tzw. serii wierchowych (wapienie, dolomity, margle, kwarcyty i in.). Ta część Tatr jest niższa (Krzesanica, 2122 m n.p.m.) i cechuje się rzeźbą krasową (jaskinie, doliny krasowe), podziemny spływ wody dominuje tu nad powierzchniowym.
Krystaliczna i wierchowa część Tatr ma charakter wysokogórski, dzieli się na Tatry Wysokie (na wschodzie) i Tatry Zachodnie. Dalej na północ występują niższe, zbudowane z mezozoicznych skał tzw. serii reglowych (dolomity, łupki, wapienie, piaskowce i in.) Tatry Reglowe o charakterze średniogórskim, przecięte tranzytowymi dolinami łączącymi wyższe części Tatr z przedpolem. We wschodniej części Tatr serie reglowe wznoszą się wyżej, tworząc Tatry Bielskie.
Flora - w Tatrach można spotkać naprawdę wiele ciekawych i godnych uwagi roślin. Wiele z nich to endemity - można je spotkać tylko w Tatrach. Z drzew można wyróżnić przede wszystkim znaną, piękną i niestety rzadką limbę (piękny okaz nad Morskim Okiem), z krzewów szeroko rozpowszechniona jest kosodrzewina, występująca aż do wysokości 1800 m n.p.m. oraz wilcze łyko. Do popularnych roślin zielnych Tatr należą: krokus oraz szarotka (nie rosną w Tatrach Wysokich), a także lepnica bezłodygowa, dębik ośmiopłatkowy, goryczka Kluzjusa, dziewięćsił bezłodygowy, omieg kozłowiec, sasanka alpejska, zawilec narcyzowy, tłustosz alpejski, wawrzynek wilczełyko i urdzik karpacki. Cała flora Tatr znajduje się pod ścisłą ochroną, gdyż większość wymienionych wyżej roślin jest rzadka i występuje tylko w Tatrach na obszarze Polski. Z tego powodu zanim zdecydujesz się zerwać jakiś kwiat w TPN, pomyśl, że już za kilka lat moższ już nie zobaczyć tej rośliny w górach.
Fauna - według mnie jest bogatsza nawet od flory Tatr, gdyż górskie zwierzęta z reguły nie występują na innych obszarach Polski. Do większych osobników można zaliczyć niedźwiedzie (często spotykane w okol. Dol. Roztoki), kozice, a także świstaki (duża szansa na usłyszenie ich charakterystycznego świszczenia jest w Dol. za Mnichem) oraz jelenie. Do bardziej znanych ptaków zalicza się przede wszystkim dumnego Orła Przedniego. Oprócz niego występują jeszcze mniejsze ptaszki: krzyżodziób świerkowy, drozd obrożny, kruk, orzechówka, siwarnik i pluszcz. Jedynym naturalnie zarybionym zbiornikiem wodnym w TPN jest Morskie Oko (zw. dawniej z tego powodu Rybim Stawem). Występują tam pstrągi, przypływające Rybim Potokiem. Próbowano też zarybiać inne jeziora (np. Czarny Staw pod Rysami), lecz nigdy te przedsięwzięcia się nie powiodły. Na obszarze TPN nie należy zachowywać się głośno, gdyż straszy to i tak bardzo płochliwe zwierzęta. Dokarmianie ryb i kaczek przez turystów kończy się tragicznie dla tych mieszkańców jezior i rzek.
Bogactwo szaty roślinnej korzystnie wyróżnia Tatry spośród wszystkich pasm karpackich. Ogólna ilość gatunków roślin naczyniowych rosnących w TPN wynosi około 1300, z czego przeszło 250 to gatunki górskie i wysokogórskie.
Uderzającym rysem krajobrazu Tatr są wyraźnie zaznaczające się piętra roślinności (piętra klimatyczno-roślinne) - efekt zmian klimatycznych wzdłuż gradientu wysokościowego. Od podnóży po najwyższe szczyty obserwujemy kolejno:
1. regiel dolny (do 1250 m npm), piętro lasów mieszanych z klimatem umiarkowanie chłodnym;
2. regiel górny (1200-1550 m npm) piętro borów świerkowych zwieńczone górną granicą lasu z klimatem chłodnym;
3. piętro kosodrzewiny (1550-1800 m npm), o klimacie bardzo chłodnym;
4. piętro alpejskie (halne) (1800-2250 m npm) z klimatem umiarkowanie zimnym i dominacją niskich muraw wysokogórskich;
5. piętro subniwalne (turniowe) o klimacie zimnym występujące tylko w Tatrach Wysokich powyżej 2250 m npm - stref dominacji roślin zarodnikowych (porostów, mchów, wątrobowców) oraz luźnych, rozrzuconych wśród nagich skał i ubogich w gatunki niskich muraw.
Klimat, gleby, roślinność i świat zwierzęcy Tatr wykazują zróżnicowanie piętrowe. Piętro leśne (dzielące się na podłożu osadowym na regiel dolny i górny) sięga do ok. 1550 m n.p.m., piętro kosodrzewiny do ok. 1850 m n.p.m., alpejskie do ok. 2200 m n.p.m., powyżej leży piętro subniwalne. Duża różnorodność siedlisk sprawia, że Tatry są najbogatszym w gatunki roślin (ok. 1800 naczyniowych) regionem Polski. Fauna Tatr jest również bardzo bogata, żyją tu m.in.: wysokogórskie gatunki zwierząt (kozica i świstak), rzadkie w Polsce niedźwiedzie brunatne i rysie, ponadto jelenie, sarny, dziki, żbiki. Z ptaków m.in.: orzeł przedni, siwarnik, płochacz, pomurnik, cietrzew, głuszec i puchacz.
W przeszłości (do ok. 1880) w Tatrach eksploatowano na skalę przemysłową kruszce (najpierw miedź, srebro i złoto, potem żelazo). Od wieków Tatry są też terenem intensywnego pasterstwa, zredukowanego do niewielkich rozmiarów w 2. połowie XX w. Piękno Tatr sprawia, że są one jednym z najważniejszych regionów turystycznych Europy Środkowej, uprawia się tutaj na wielką skalę turystykę pieszą, także kwalifikowaną, taternictwo, taternictwo jaskiniowe, narciarstwo i in. Główne ośrodki turystyczne: Zakopane i Bukowina Tatrzańska w Polsce oraz Smokowce, Szczyrbskie Jezioro i Tatrzańska Łomnica w Słowacji.
Rola Tatr w kulturze
Tatry pełnią ważną rolę w kulturze polskiej i słowackiej, były artystyczną inspiracją dla wielu poetów, prozaików, malarzy i kompozytorów. Od 1949 część słowacka Tatr, a od 1955 część polska objęte są parkiem narodowym. Głównie problemami ochrony przyrody w Tatr są: konflikt pomiędzy funkcjami ochronnymi parków a turystyką (w tym narciarstwem) oraz (w polskiej części) nie uregulowane stosunki własnościowe.
Nazwa Tatry, różnie tłumaczona, wywodzi się prawdopodobnie od używanego przez ludność mieszkającą w Karpatach lub w ich pobliżu słowa "tatry", oznaczającego skały. W tym znaczeniu znana była na Huculszczyźnie, na Spiszu, w Beskidzie Śląskim jeszcze na początku XX w. W dokumentach nazwa Tatr po raz pierwszy pojawiła się w 1086 jako Tritri w przywileju cesarza Henryka IV dla biskupstwa praskiego. W formie Tatri wymienił ją czeski kronikarz Kosmas (XII w.). W źródłach węgierskich z XII-XIV w. występuje m.in. jako: Turtur, Turtul, Tortol, Alpes Tatrarum.
W polskich źródłach wzmiankowana od 1255 jako Tatry.