PRZYCZYNY I NASTĘPSTWA ROZBIORÓW POLSKI  

              

 

Z projektem podziału części ziem polskich wystąpił wobec Katarzyny II jeszcze w 1768 r. król Prus Fryderyk II. Opanował on Śląsk i dążył do zajęcia ujścia Wisły. Grabież ziem polskich rozpoczęła w 1769 r. Austria, zagarniając Spisz i część Podhala, następnie w 1770 r. Prusy zagarnęły tereny Prus Królewskich. Formalnie pretekstem do przeprowadzenia rozbioru była konfederacja barska. Została ona zawiązana w 1768 r. w miasteczku Bar i była skierowana przeciwko Rosji i królowi. Konfederaci chcieli zachować przywileje szlacheckie, nie zgadzali się jednak na mieszanie się Rosji w sprawy polskie. Występowali w obronie niepodległości państwa, jednocześnie chcieli pozbawić Stanisława Augusta korony. Walki konfederatów trwały cztery lata. Przedłużanie się tej wojny zaczęło niepokoić Katarzynę II.. W tych warunkach zdecydowała się ona na dokonanie rozbioru Polski, którego plany wysuwały już wcześniej Prusy. Porozumienie między zaborczymi państwami sprawiło, ze opór konfederatów załamał się. Państwa ościenne wykorzystały konfederację, aby oskarżyć Polskę o anarchię. Na początku 1772 r. zostało podpisane porozumienie rosyjsko-pruskie, do którego później przyłączyła się Austria. 5 sierpnia 1772 r. w Petersburgu trzy państwa podpisały konwencję, na mocy którego ustalono granice pierwszego rozbioru. Rosja zajęła 92 tys. km2 z 1 mln. 300 tys. mieszkańców. Był to obszar obejmujący ziemie na wschód od Dźwiny i Dniepru (Inflanty, Białoruś). Prusy zajęły 36 tys. km2 z 2 mln. 580 tys. ludności. Był to obszar obejmujący Warmię, woj. Pomorskie, malborskie i chełmińskie bez Gdańska i Torunia oraz tereny położone nad Notecią. Austria zajęła ok. 83 tys. km2 z 2 mln. 650 tys. ludności. Był to obszar obejmujący południową część woj. Krakowskiego i sandomierskiego oraz woj. Ruskie. Obszary te nazwano Królestwem Galicji i Lodomerii. W wyniku rozbioru Polska utraciła prawie 1/3 swego obszaru i 2/3 ludności. Opanowanie zagarniętych terytoriów odbyło się bez poważniejszego oporu. Ościenne państwa zażądały od Rzeczypospolitej uznania rozbioru, grożąc, że w przeciwnym razie rozszerzą terytoria zaborów. Doszło więc w 1773 r. do zwołania sejmu, którego marszałkiem był A. Poniński. Większość posłów była przekupiona przez zaborców. Mimo dramatycznego protestu niektórych posłów, zwłaszcza T. Rejtana, sejm wyraził zgodę na podział części terytorium polskiego między zaborców. Na tymże sejmie podjęto kilka pożytecznych postanowień. Powołano do życia tzw. Radę Nieustającą – pierwszy po wielu latach w miarę sprawiedliwie działający organ władzy wykonawczej, związany z sejmem, choć podporządkowany Rosji. Podjęto kilka uchwał w sprawach gospodarczych oraz oświatowych. Liczbę wojska podniesiono do 30 tys. Utworzono także Komisję Edukacji Narodowej jako odrębny organ kierujący szkolnictwem w całym kraju. W następstwie pierwszego rozbioru w znacznym stopniu pogorszyła się sytuacja ekonomiczna kraju, m.in. na skutek zdobycia przez Prusy dolnego biegu Wisły i ściągania opłat celnych za przewóz polskich towarów.

                                                                      

 

Do drugiego rozbioru Polski doszło w 1793 r. po przegranej wojnie polsko-rosyjskiej, podjętej w obronie Konstytucji 3 maja. Inicjatywa drugiego rozbioru, podobnie jak pierwszego, wyszła od Prus, które po klęsce poniesionej jesienią 1792 r. przez koalicję państw walczących przeciw  rewolucyjnej Francji, zaczęły się domagać w zamian za pozostanie w antyfrancuskiej koalicji wynagrodzenia ziemiami polskimi. Tendencja do zagarnięcia dalszych obszarów Rzeczypospolitej zwyciężyła również w otoczeniu Katarzyny II, natomiast Austria dążąca wówczas do zagarnięcia Bawarii dała się zwieść Rosji i Prusom i nie wzięła udziału w nowym rozbiorze. W tej sytuacji 23 stycznia 1793 r. podpisano w Petersburgu nową konwencję rozbiorową, między Rosją i Prusami. Wojsko Rzeczypospolitej zostało częściowo rozbrojone przez targowiczan. Mimo to próby oporu przeciw oddziałom pruskim miały miejsce w Gdańsku i w Toruniu. Rosja w II rozbiorze zajęła 260 tys. km2 z ok. 3 mln. Mieszkańców – większość Białorusi po linię Druja - Pińsk oraz Ukrainę Prawobrzeżną z Podolem i częścią Wołynia. Prusy w II rozbiorze zajęły ok. 59 tys. km2 z ponad 1 mln. Mieszkańców, w tym od dawna pożądane Gdańska i Toruń, a także resztę Wielkopolski i część Mazowsza, z których utworzono prowincję Prusy Południowe oraz skrawek Małopolski z Częstochową. Państwo polskie znalazło się pod całkowitym protektoratem rosyjskim. Ambasador rosyjski  J. Sievens  postarał się o to, aby w sejmie zwołanym do Grodna w celu zaakceptowania drugiego rozbioru zasiedli posłowie gotowi przyjąć wszystkie żądania; nie cofnął się przed groźbami, aresztowaniami, konfiskatą dóbr oponentów. Izbę poselską otoczono wojskiem i w tej sytuacji ratyfikowano cesję (zrzeszenie się części państwa) na rzecz Rosji. Znacznie silniejszy opór był przeciw ratyfikacji cesji na rzecz Prus. Osiągnięto ją dopiero po całonocnych milczących obradach. Wtedy to marszałek sejmu F. Bieliński uznał milczenie na znak zgody i traktat z Prusami zawarto i ratyfikowano. Drugi rozbiór był katastrofą gospodarczą, rozerwano bowiem więzi kształtującego się rynku krajowego, co doprowadziło do wielkiego krechu bankowego. Zarówno gospodarka miejska, jak i rolnictwo stanęły w obliczu wielkiego kryzysu, uginając się pod ciężarem kontrybucji ściąganej przez wojska rosyjskie. Skarb państwa był całkowicie wyczerpany. Drugi rozbiór Polski i rządy targowiczan wywołały wielkie oburzenie wśród społeczeństwa. Zarówno w kraju, jak i za granicą grupa patriotów zaczęła przygotowywać insurekcję tj. zbrojne powstanie przeciw państwom zaborczym. Naczelnikiem powstania został T. Kościuszko. Do pierwszego spotkania z nieprzyjacielem doszło pod wsią Racławice 4 kwietnia 1794 r. Bitwa zakończyła się zwycięstwem dla Polaków. Wieść o niej szybko obiegła całą Polskę. 17 kwietnia 1794 r. wybuchło powstanie w stolicy. Po dwugodzinnej walce Warszawa była wolna. Latem 1794 r. doszło do bitwy pod Maciejowicami, gdzie wojska polskie poniosły ciężką klęskę. Kościuszko dostał się do niewoli. Wojska rosyjskie zdobywały Warszawę, aż w końcu skapitulowała i powstanie ostatecznie upadło.

 

 

Trzeci rozbiór Polski nastąpił po upadku powstania kościuszkowskiego, 24 października 1795 r. Po długich, pełnych sporów rokowaniach trzy państwa ustaliły granice zaborów. Rosja zajęła 120 tys. km2 z 1,2 mln. ludności – większa część Żmudzi i woj. trockiego, resztę woj. wileńskiego, nowogródzkiego i wołyńskiego, niemal całe woj. brzesko-litewskie oraz część ziemi chełmińskiej. Ziemie zajęte prze Rosję podzielono na gubernie i wprowadzono w nich rosyjską administrację, utrzymano jednak dawne sady ziemskie. Katarzyna II zaczęła prześladowania unitów, zmuszając ich do przejścia na prawosławie. Represje dotknęły również szlachtę pozbawioną majątków. Starano się ją skłonić do obrania kariery wojskowej, odbierano jej przywileje szlacheckie, a nawet przesiedlano w głąb Rosji. Prusy zajęły 48 tys. km2 z ok. 1 mln. Mieszkańców, były to: większość Mazowsza z Warszawą, część Podlasia, ziemi litewskiej po Niemen, a na południu tereny byłego księstwa siewierskiego. Dokonano nowego podziału administracyjnego ziem drugiego i trzeciego zaboru pruskiego. Na ziemiach tych zostały wprowadzone wysokie podatki. Przyjęto na rzecz skarbu pruskiego dobra kościelne oraz królewszczyzny. Dobra te były następnie wydzierżawione lub też sprzedane za bezcen szlachcie niemieckiej. Austria zajęła 47 tys. km2 z 1,5 mln. Ludności – część Małopolski między Pilicą a Bugiem wraz z częścią Mazowsza i Podlasia. Tereny te nazwano oficjalnie Galicją Zachodnią, choć leżały na północ od „starej” Galicji, a potocznie nazywaną Nową Galicją. W listopadzie 1795 r. król Stanisław August Poniatowski abdykował, w zamian za obietnicę spłacenia długów. Konwencję rozbiorową podpisano 26 stycznia 1797 r. w Petersburgu. Całkowita likwidacja państwa wraz z rozbiorem jego terytorium narodowego była w stosunkach europejskich faktem dotąd nie spotykanym, naruszającym wszelkie zasady stosunków międzynarodowych. Na likwidację państwa polskiego Europa patrzyła obojętnie. W sumie Austria zagarnęła ok. 129 tys. km2, Prusy ok. 141 tys. km2, a Rosja ok. 463 tys. km2 ziem Rzeczypospolitej.

 

 

Upadek Polski nastąpił w chwili, gdy kraj zaczął się odradzać i stopniowo wchodzić na drogę reform i postępu. Państwo polskie zostało skreślone z mapy Europy. Rozpoczął się rabunek dorobku kulturalnego narodu. Liczne dzieła sztuki, biblioteki i archiwa wywieziono z kraju. Tysiące powstańców popędzono na Sybir lub wywieziono do armii carskiej. Kościuszko został uwięziony w twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu. Patrioci uchodzili do Turcji, Włoch i Francji przed prześladowaniami ze strony zaborców. Trzeci rozbiór unicestwił państwo polskie, a trzy mocarstwa zaborcze ogłosiły, że na zawsze ma być zlikwidowana nazwa „Królestwo Polskie”. Jednak naród polski nie pogodził się z utratą niepodległości. Najdzielniejsi jego synowie wciąż myśleli o tym, jak podjąć na nowo walkę z zaborcami.

 

                                                                                                                                                                          emy: akiet@go2.pl