PRZYCZYNY I NASTĘPSTWA
ROZBIORÓW POLSKI
Z
projektem podziału części ziem polskich wystąpił wobec Katarzyny II jeszcze w
1768 r. król Prus Fryderyk II. Opanował on Śląsk i dążył do zajęcia ujścia
Wisły. Grabież ziem polskich rozpoczęła w 1769 r. Austria, zagarniając Spisz i
część Podhala, następnie w 1770 r. Prusy zagarnęły tereny Prus Królewskich.
Formalnie pretekstem do przeprowadzenia rozbioru była konfederacja barska.
Została ona zawiązana w 1768 r. w miasteczku Bar i była skierowana przeciwko
Rosji i królowi. Konfederaci chcieli zachować przywileje szlacheckie, nie
zgadzali się jednak na mieszanie się Rosji w sprawy polskie. Występowali w
obronie niepodległości państwa, jednocześnie chcieli pozbawić Stanisława Augusta
korony. Walki konfederatów trwały cztery lata. Przedłużanie się tej wojny
zaczęło niepokoić Katarzynę II.. W tych warunkach zdecydowała się ona na
dokonanie rozbioru Polski, którego plany wysuwały już wcześniej Prusy.
Porozumienie między zaborczymi państwami sprawiło, ze opór konfederatów załamał
się. Państwa ościenne wykorzystały konfederację, aby oskarżyć Polskę o anarchię.
Na początku 1772 r. zostało podpisane porozumienie rosyjsko-pruskie, do którego
później przyłączyła się Austria. 5 sierpnia 1772 r. w Petersburgu trzy państwa
podpisały konwencję, na mocy którego ustalono granice pierwszego rozbioru.
Rosja zajęła 92 tys. km2 z 1 mln. 300 tys. mieszkańców. Był to
obszar obejmujący ziemie na wschód od Dźwiny i Dniepru (Inflanty, Białoruś).
Prusy zajęły 36 tys. km2 z 2 mln. 580 tys. ludności. Był
to obszar obejmujący Warmię, woj. Pomorskie, malborskie i chełmińskie bez
Gdańska i Torunia oraz tereny położone nad Notecią. Austria zajęła ok. 83 tys.
km2 z 2 mln. 650 tys. ludności. Był to obszar obejmujący południową
część woj. Krakowskiego i sandomierskiego oraz woj. Ruskie. Obszary te nazwano
Królestwem Galicji i Lodomerii. W wyniku rozbioru Polska utraciła
prawie 1/3 swego obszaru i 2/3 ludności. Opanowanie zagarniętych terytoriów
odbyło się bez poważniejszego oporu. Ościenne państwa zażądały od
Rzeczypospolitej uznania rozbioru, grożąc, że w przeciwnym razie rozszerzą
terytoria zaborów. Doszło więc w 1773 r. do zwołania sejmu, którego marszałkiem
był A. Poniński. Większość posłów była przekupiona przez zaborców. Mimo
dramatycznego protestu niektórych posłów, zwłaszcza T. Rejtana, sejm wyraził
zgodę na podział części terytorium polskiego między zaborców. Na tymże sejmie
podjęto kilka pożytecznych postanowień. Powołano do życia tzw. Radę Nieustającą
– pierwszy po wielu latach w miarę sprawiedliwie działający organ władzy
wykonawczej, związany z sejmem, choć podporządkowany Rosji. Podjęto kilka uchwał
w sprawach gospodarczych oraz oświatowych. Liczbę wojska podniesiono do 30 tys.
Utworzono także Komisję Edukacji Narodowej jako odrębny organ kierujący
szkolnictwem w całym kraju. W następstwie pierwszego rozbioru w znacznym stopniu
pogorszyła się sytuacja ekonomiczna kraju, m.in. na skutek zdobycia przez Prusy
dolnego biegu Wisły i ściągania opłat celnych za przewóz polskich towarów.
Do
drugiego rozbioru Polski doszło w 1793 r. po przegranej wojnie
polsko-rosyjskiej, podjętej w obronie Konstytucji 3 maja. Inicjatywa drugiego
rozbioru, podobnie jak pierwszego, wyszła od Prus, które po klęsce poniesionej
jesienią 1792 r. przez koalicję państw walczących przeciw rewolucyjnej Francji, zaczęły się
domagać w zamian za pozostanie w antyfrancuskiej koalicji wynagrodzenia ziemiami
polskimi. Tendencja do zagarnięcia dalszych obszarów Rzeczypospolitej zwyciężyła
również w otoczeniu Katarzyny II, natomiast Austria dążąca wówczas do
zagarnięcia Bawarii dała się zwieść Rosji i Prusom i nie wzięła udziału w nowym
rozbiorze. W tej sytuacji 23 stycznia 1793 r. podpisano w Petersburgu nową
konwencję rozbiorową, między Rosją i Prusami. Wojsko Rzeczypospolitej zostało
częściowo rozbrojone przez targowiczan. Mimo to próby oporu przeciw oddziałom
pruskim miały miejsce w Gdańsku i w Toruniu. Rosja w II rozbiorze zajęła 260
tys. km2 z ok. 3 mln. Mieszkańców – większość Białorusi po linię
Druja - Pińsk oraz Ukrainę Prawobrzeżną z Podolem i częścią Wołynia. Prusy w II
rozbiorze zajęły ok. 59 tys. km2 z ponad 1 mln. Mieszkańców, w tym od
dawna pożądane Gdańska i Toruń, a także resztę Wielkopolski i część Mazowsza, z
których utworzono prowincję Prusy Południowe oraz skrawek Małopolski z
Częstochową. Państwo polskie znalazło się pod całkowitym
protektoratem rosyjskim. Ambasador rosyjski J. Sievens postarał się o to, aby w sejmie zwołanym
do Grodna w celu zaakceptowania drugiego rozbioru zasiedli posłowie gotowi
przyjąć wszystkie żądania; nie cofnął się przed groźbami, aresztowaniami,
konfiskatą dóbr oponentów. Izbę poselską otoczono wojskiem i w tej sytuacji
ratyfikowano cesję (zrzeszenie się części państwa) na rzecz Rosji. Znacznie
silniejszy opór był przeciw ratyfikacji cesji na rzecz Prus. Osiągnięto ją
dopiero po całonocnych milczących obradach. Wtedy to marszałek sejmu F.
Bieliński uznał milczenie na znak zgody i traktat z Prusami zawarto i
ratyfikowano. Drugi rozbiór był katastrofą gospodarczą, rozerwano bowiem więzi
kształtującego się rynku krajowego, co doprowadziło do wielkiego krechu
bankowego. Zarówno gospodarka miejska, jak i rolnictwo stanęły w obliczu
wielkiego kryzysu, uginając się pod ciężarem kontrybucji ściąganej przez wojska
rosyjskie. Skarb państwa był całkowicie wyczerpany. Drugi rozbiór
Polski i rządy targowiczan wywołały wielkie oburzenie wśród społeczeństwa.
Zarówno w kraju, jak i za granicą grupa patriotów zaczęła przygotowywać
insurekcję tj. zbrojne powstanie przeciw państwom zaborczym. Naczelnikiem
powstania został T. Kościuszko. Do pierwszego spotkania z nieprzyjacielem doszło
pod wsią Racławice 4 kwietnia 1794 r. Bitwa zakończyła się zwycięstwem dla
Polaków. Wieść o niej szybko obiegła całą Polskę. 17 kwietnia 1794 r. wybuchło
powstanie w stolicy. Po dwugodzinnej walce Warszawa była wolna. Latem 1794 r.
doszło do bitwy pod Maciejowicami, gdzie wojska polskie poniosły ciężką klęskę.
Kościuszko dostał się do niewoli. Wojska rosyjskie zdobywały Warszawę, aż w
końcu skapitulowała i powstanie ostatecznie upadło.
Trzeci rozbiór Polski
nastąpił po upadku powstania kościuszkowskiego, 24 października 1795 r. Po
długich, pełnych sporów rokowaniach trzy państwa ustaliły granice zaborów.
Rosja zajęła 120 tys. km2 z 1,2 mln. ludności – większa część
Żmudzi i woj. trockiego, resztę woj. wileńskiego, nowogródzkiego i wołyńskiego,
niemal całe woj. brzesko-litewskie oraz część ziemi chełmińskiej. Ziemie zajęte
prze Rosję podzielono na gubernie i wprowadzono w nich rosyjską administrację,
utrzymano jednak dawne sady ziemskie. Katarzyna II zaczęła prześladowania
unitów, zmuszając ich do przejścia na prawosławie. Represje dotknęły również
szlachtę pozbawioną majątków. Starano się ją skłonić do obrania kariery
wojskowej, odbierano jej przywileje szlacheckie, a nawet przesiedlano w głąb
Rosji. Prusy zajęły 48 tys. km2 z ok. 1 mln. Mieszkańców,
były to: większość Mazowsza z Warszawą, część Podlasia, ziemi litewskiej po
Niemen, a na południu tereny byłego księstwa siewierskiego. Dokonano nowego
podziału administracyjnego ziem drugiego i trzeciego zaboru pruskiego. Na
ziemiach tych zostały wprowadzone wysokie podatki. Przyjęto na rzecz skarbu
pruskiego dobra kościelne oraz królewszczyzny. Dobra te były następnie
wydzierżawione lub też sprzedane za bezcen szlachcie niemieckiej.
Austria zajęła 47 tys. km2 z 1,5 mln. Ludności – część
Małopolski między Pilicą a Bugiem wraz z częścią Mazowsza i Podlasia. Tereny te
nazwano oficjalnie Galicją Zachodnią, choć leżały na północ od „starej” Galicji,
a potocznie nazywaną Nową Galicją. W listopadzie 1795 r. król Stanisław August
Poniatowski abdykował, w zamian za obietnicę spłacenia długów. Konwencję
rozbiorową podpisano 26 stycznia 1797 r. w Petersburgu. Całkowita likwidacja
państwa wraz z rozbiorem jego terytorium narodowego była w stosunkach
europejskich faktem dotąd nie spotykanym, naruszającym wszelkie zasady stosunków
międzynarodowych. Na likwidację państwa polskiego Europa patrzyła obojętnie. W
sumie Austria zagarnęła ok. 129 tys. km2, Prusy ok. 141 tys.
km2, a Rosja ok. 463 tys. km2 ziem Rzeczypospolitej.
Upadek Polski nastąpił w
chwili, gdy kraj zaczął się odradzać i stopniowo wchodzić na drogę reform i
postępu. Państwo polskie zostało skreślone z mapy Europy. Rozpoczął się rabunek
dorobku kulturalnego narodu. Liczne dzieła sztuki, biblioteki i archiwa
wywieziono z kraju. Tysiące powstańców popędzono na Sybir lub wywieziono do
armii carskiej. Kościuszko został uwięziony w twierdzy Pietropawłowskiej w
Petersburgu. Patrioci uchodzili do Turcji, Włoch i Francji przed
prześladowaniami ze strony zaborców. Trzeci rozbiór unicestwił
państwo polskie, a trzy mocarstwa zaborcze ogłosiły, że na zawsze ma być
zlikwidowana nazwa „Królestwo Polskie”. Jednak naród polski nie pogodził się z
utratą niepodległości. Najdzielniejsi jego synowie wciąż myśleli o tym, jak
podjąć na nowo walkę z zaborcami.
emy: akiet@go2.pl