REWOLUCJA KRAKOWSKA 1846, powstanie rozpoczęte w nocy z 20 na 21 II w Rzeczypospolitej ® Krakowskiej zgodnie z przygotowanym przez szlachecko-demokr., patriotyczne organizacje spiskowe planem powstania w 3 zaborach (w prus. i ros. do wybuchu powstania nie doszło wskutek aresztowań); rewolucja krakowska była skierowana przeciw Austrii; 18 II powstańcy zaatakowali Tarnów (bez powodzenia); 19 II rozpoczęło się powstanie chłopskie (® powstanie chłopskie 1846), jednocześnie wojska austr. wkroczyły do Krakowa; 21 II powstańcy zaatakowali w Krakowie wojsko austr.; następnego dnia opuściło ono miasto. Ukonstytuował się Rząd Nar., który w manifeście z 22 II wzywał naród pol. do ogólnego powstania, znosił różnice stanowe i wszelkie powinności chłopskie oraz zapowiadał nadanie ziemi tym bezrolnym chłopom, którzy wezmą udział w powstaniu nar.; dyktatorem ogłosił się J. Tyssowski; czołową rolę jako sekretarz dyktatora odegrał E. Dembowski; zabiegi Dembowskiego zmierzające do pozyskania chłopów nie powiodły się; zginął on 27 II od kul austr., gdy szedł na czele procesji mającej nawiązać kontakt z chłopami podburzonymi przez władze austr. przeciwko szlachcie; 26 II pod Gdowem poniósł klęskę oddział powstańczy A. Suchorzewskiego. Wydarzenia te przyczyniły się do upadku rewolucji krakowskiej i prób powstańczych w zaborze austr.; 2 III Tyssowski złożył władzę, a 4 III, wraz z oddziałem, broń na granicy prus.; 16 XI Rzeczpospolita Krak. została wcielona do Austrii. Rewolucja krakowska łączyła walkę o niepodległość z postulatami rewolucji agrarnej.
KRAKOWSKA RZECZPOSPOLITA, Wolne Miasto Kraków, państwo utworzone 1815 na kongresie wiedeńskim; obejmowało terytorium Krakowa wraz z okręgiem na lewym brzegu Wisły (1164 km2, 88 tys. mieszk.); wg konstytucji z 1818 na czele Rzeczpospolitej Krakowskiej stał 13-osobowy Senat Rządzący (złożony z przedstawicieli miejscowej arystokracji) z prezesem na czele (do 1831 był nim skrajny konserwatysta S. Wodzicki, obalony przez liberałów), władzę ustawodawczą stanowiło jednoizbowe Zgromadzenie Reprezentantów (41 członków wybieranych wg cenzusu majątkowego i wykształcenia); obowiązywał kodeks cyw. Napoleona, franc. kodeks handl. oraz franc. procedura cyw. i karna; Rzeczpospolitą Krakowską uznano za obszar wolnohandl., otwarty bez cła dla importu; w celu przeprowadzenia reformy agrarnej powołano Komisję Włościańską; w okresie powstania listopadowego 1830-31 - centrum przemytu broni do Królestwa; po upadku powstania swobody Rzeczpospolitej Krakowskiej ograniczono, mimo to stanowiła ważny ośr. pol. ruchu niepodl.; w wyniku represji przeciw tajnym związkom pozostawała pod okupacją austr. 1836-41; po ® rewolucji krakowskiej 1846 wcielona do Austrii (za zgodą Rosji).
DEMBOWSKI EDWARD (1822-46), działacz polit., filozof, publicysta; 1842-43 red. i wydawca "Przeglądu Naukowego", wokół którego skupiło się grono niepodl. młodej inteligencji; przywódca lewicy spiskowej w Królestwie Pol., działacz Związku Narodu Pol.; zwolennik rewolucji agrarnej, łączył wyzwolenie nar. ze społ.; zagrożony aresztowaniem VIII 1843 zbiegł do Poznania, działał w ruchu niepodl. w Wielkopolsce; od 1845 w Galicji; jeden z przywódców rewolucji krak. 1846, zginął od austr. kuli; Myśl o przyszłości filozofii (1845), Piśmiennictwo polskie w zarysie (1845); Pisma t. 1-5 (1955).
M. SZYPOWSKA Edward Dembowski, 1822-1846, Warszawa 1973.
GORZKOWSKI LUDWIK JĘDRZEJ (1811-przed 1857), działacz rewol., z zawodu fizyk; czł. Stow. Ludu Pol., następnie Konfederacji Powszechnej Narodu Pol.; utrzymywał kontakty z TDP; współpracował z E. Dembowskim; krytykował Kom. Pozn. za przewlekanie przygotowań spiskowych; XI 1845 objął kierownictwo ośr. spiskowego we Wrocławiu; po powrocie do Krakowa I 1846 współautor planu wybuchu powstania i projektu składu rządu (w którym Gorzkowski reprezentował Kraków); czł. Rządu Nar. w czasie ® rewolucji krakowskiej.
TYSSOWSKI JAN JÓZEF (1811-57), działacz polit.; uczestnik powstania listopadowego 1830-31; 1844-45 brał udział w przygotowaniach do ogólnonar. powstania, 1846 powołany w skład Rządu Nar. jako przedstawiciel Galicji; po wybuchu ® rewolucji krakowskiej 1846 dyktator (24 II-2 III); internowany przez Prusaków, następnie emigrował do Stanów Zjedn.; czł. TDP w Nowym Jorku.