- Twórcy i założenia konwencji klasycystycznej we Francji, jej wpływ na literaturę polskiego oświecenia.
Oświeceniowy klasycyzm nawiązywał do tradycji, kładł nacisk na zagadnienia społeczne. Wyznaczał poezji cele utylitarne, stawiał przed nią zadania dydaktyczno-moralizatorskie, wyrastające z przekonania o ogromnej roli słowa jako narzędzia oddziaływania na społeczeństwo. Podłożem filozoficznym tego prądu był racjonalizm, łączenie ideału piękna i prawdy, wiara w
ład i harmonię świata oraz w istnienie ponadczasowej i
niezmienne istoty zjawisk. Teoretykiem francuskiego klasycyzmu
był Boileau, który swoje poglądy zawarł w "Sztuce poetyckiej".
Postulował przestrzeganie reguł, dostosowywanie formy do
tematu oraz służenie społecznej przyjemności i pożytkowi.
Boileau żądał od języka czystości, jasności i stanowczości, od
kompozycji porządku przejrzystego i regularnego a od treści by
była zgodna z rozsądkiem i prawdą. Niedopuszczalne było
niedbalstwo w budowie zdania czy wiersza, w doborze wyrazów.
Unikać należało zbędnych ozdób, Nie mnożenie słów cechować
miało literaturę ale ich odpowiedni dobór.
Wpływ konwencji klasycystycznej na literaturę polską uwidocznił
się głównie poprzez teksty ludzi, którzy obok wykształcenia w
kraju (często jezuickiego) przebywali też przez pewien czas na
zachodzie Europy, gdzie zetknęli się z tą konwencją - salony
literackie Paryża. W Polsce tendencje klasycystyczne w swoich
utworach wyrażali między innymi: Ignacy Krasicki, Stanisław
Staszic, Hugo Kołłątaj, Julian Ursyn Niemcewicz.
- Sentymentalizm jako pogląd kulturowy i kierunek literacki w Europie i w Polsce.
Sentymentalizm jest prądem, który narodził się w Europie jako
opozycja do klasycyzmu. Filozoficznym podłożem
sentymentalizmu były tezy empiryzmu i sensualizmu., uznające
doświadczenia zmysłowe jako jedyną wiarygodną drogę
poznania. Poznawana w ten sposób rzeczywistość była według
sentymentalistów przeciwieństwem tez głoszonych przez
klasycystów o panującej wszędzie harmonii i ładzie. Była za to
pełna konfliktów i napięć. Przyczyny tych zjawisk były trzy:
odejście ludzkości od natury; natura wypierana przez kulturę;
zachwianie wrodzonej dobroci człowieka. Wewnętrzne przeżycia
człowieka stają się ródłem twórczości sentymentalistów. Miały
one służyć refleksji nad miejscem człowieka w świecie oraz nad
podstawowymi uczuciami międzyludzkimi - miłość, przyjań.
Cechami literatury sentymentalnej są czułość i prostota.
Sentymentaliści zwrócili uwagę ludzi na przyrodę, dali początek
drobiazgowym obserwacjom psychologicznym zachowań
ludzkich. Sentymentalizm stał się nowym stylem literackim,
którego wzorem jest powieść Jana J. Rousseau "Nowa Helioza".
W Polsce założenia sentymentalizmu sformułował Franciszek
Karpiński w rozprawie "O wymowie w prozie albo w wierszu".
Uważał on, że ródłem inspiracji dla poety powinno być
wszystko, co go otacza, a więc odrzucał sztywne reguły, których
trzymali się klasycyści. Najważniejsze dla poety miało być "serce
czułe", wrażliwe na ludzkie nieszczęścia, potrzebę miłości,
mające emocjonalny stosunek do otaczającej przyrody. Karpiński
postulował, że twórczość sentymentalna powinna odznaczać się
prostotą, wzorowaną na utworach ludowych, korzystać z
ludowego słownictwa. Uważał on za konieczne przywrócenie do
literatury tradycji staropolskich, sarmackich. Bohater utworów
sentymentalnych miał przedstawiać indywidualny, prywatny punkt
widzenia. Sentymentaliści polscy założenia te realizowali
głównie w liryce, zwłaszcza takich gatunkach jak sielanka, pieśń,
elegia. Ośrodkiem polskiego sentymentalizmu byłe Puławy a jego
mecenasami Czartoryscy.
Twórcy: Adam Naruszewicz (sielanki), Franciszek Karpiński
("Do Justyny", "Laura i Filon"), Franciszek Knianin ("Dwie
lipy", "Do wąsów").
- Gatunki literackie oświecenia (definicje, cechy, dydaktyzm,
rodzja komizmu)
Bajka - utwór o charakterze moralistycznym, w którym
spostrzeżenie natury etycznej zilustrowane jest odpowiednim
przykładem, często alegorycznym; postacie bohaterów są typowe,
o wyranie zarysowanych cechach. morał zamieszczany jest na
początku, końcu lub jest domyślny, ukryty w sensie utworu. Bajki
dzielą się na dwa typy: bajki epigramatyczne (ezopowe) są
przeważnie czterowersowe, rysujące pewne elementarne i
sytuacje oraz bajki narracyjne stanowiące jakby krótkie nowele o
zwięzłej akcji (de La Fontaine).
Krasicki uprawiał oba typy bajek. W swoich utworach zawarł on
sumę przemyśleń, obserwacji i doświadczeń życiowych. W jego
bajkach można odnaleć zarówno śmiech pełen zrozumienia dla
ludzkich wad jak i głęboką refleksję. Jego dydaktyzm jest
finezyjny, ubrany w żart lub puentę. Krasicki w swoich utworach
wyśmiewał liczne wady ludzkie: głupotę, pychę i zarozumiałość,
fałszywą pobożność itp. Są jednak i utwory zwracające uwagę
czytelnika na sprawy poważniejsze jak na przykład wolność.
Satyra - jest to utwór ośmieszający lub piętnujący opisywane w
nim zjawiska, wady natury ludzkiej lub zbiorowej. Są one celowo
przejaskraiwone i przerysowane, ukazane w krzywym
zwierciadle. Satyry mają wydwięk i cel dydaktyczny. W dobie
oświecenia wykształciły się trzy odmiany satyr: obyczajowa
(przesycona łagodnym humorem piętnowała ludzkie wady),
filozoficzno-moralna (porusza problemy życia społecznego),
polityczna (piętnuje wady systemu władzy i samej władzy).
Satyry były popularne w okresie oświecenia ze względu na ich
utylitarny charakter. Bawiąc czytelników, wpływały na ich
obyczaje piętnując wady społeczeństwa. Były wymierzone
przeciw saskiemu dziedzictwu. Krasicki opowiedział się za
wartościami klasycznymi dla tej epoki: rozum, cnota,
umiarkowanie, harmonia i patriotyzm. Mimo, że od ich napisania
upłynęło wiele czasu satyry są nadal bardzo aktualne -świadczy to
o ich ponadczasowym charakterze. Wartość satyr polega nie na
generalnych wnioskach z ich płynących ale na realizmie i barwnej
trafności obrazków obyczajowych a także na artystycznym ujęciu
tematu.
Poemat heroikomiczny - jest to parodia eposu heroicznego.
Parodia służy tu jako środek literacki ośmieszający zjawiska,
osoby poprzez ich nieudolne naśladowanie, odgrywanie. P. h. ma
charakter żartobliwy lub częściej satyryczny. W pierwszym
przypadku komizm polega na nieudolnym naśladowaniu
podniosłego języka i stylu eposu. W drugim celem jest nie
ośmieszenie samego eposu ale poprzez zastosowanie stylu
wzniosłego do opisu rzeczy błahych i śmiesznych (złamanie
zasady decorum) ośmieszenie pewnych zachowań środowisk lub
grup społecznych. Zderzenie patetycznego języka z banalną
tematyką powoduje efekty komiczne. Przykładem może być
"Monachomachia" Krasickiego ośmieszjąca ujemne strony życia
polskich zakonów żebraczych. Pisana podniosłym stylem,
wzorowanym na Homerze opisuje zdarzenie bardzo błahe
iśmieszne. Każde nawiązanie do antycznej Iliady wywołuje efekt
komiczny.
Komedia - W oświeceniu pojawiła się komedia polityczna.
Przykładem takiego utworu jest "Powrót posła" Niemcewicza.
Jest to utwór o charakterze klasycznym. Jego akcja skupia się
wokół konfliktu pomiędzy sarmackimi konserwatystymi a obozem
reform. Jest to utwór agitacyjny, mający na celu spełnienie
ważnych zadań politycznych - uświadomienie konieczności zmian
ustrojowych. Świadczy o tym kreacje bohaterów: postępowi są
przedstawienie jako prawi, wzorowi obywatele a konserwatyści
jako kreatury i idioci. Komizm polega głównie na ośmieszaniu
postaci negatywnych.
- Bohater pozytywny i negatywny "Powrotu posła"
Niemcewicza.
Bohater negatywny - sarmacki konserwatysta - Starosta Gadulski.
Podstawą jego działania jest liberum veto, złota wolność
szlachecka, którą porównuje do renicy oka, pozuje na człowieka
obytego w świecie, wszechwiedzącego, zawsze mającego rację,
w rzeczywistości jest nieukiem, człowiekiem zacofanym i
upartym; nie przyjmuje żadnych argumentów merytorycznych,
wychwala dawny ustrój jako jedyny możliwy; chciwy, pałą
niepohamowaną żądzą zdobycia majątku; pieniądz staje się
motorem wszystkich jego działań; nie kieruje się żadną
moralnością; jest wrogiem nowego wychowania młodzieży;
krótkowzroczny, fałszywie pojmuje patriotyzm.
Bohater pozytywny - reformator polityczny - Podkomorzy,
Walery. Reprezentuje postępowe stronnictwo patriotyczne;
uważa, że sytuacja w ojczynie zależy od każdego obywatela;
wykształcony, oczytany, ma na uwadze przede wszystkim dobro
kraju; chce zwalczać przesądy i obłudę, poprawić obronność
kraju; poglądy jego idą w parze z postępowaniem, nie są pustymi
słowami.
- Oświecenie w Europie i Polsce - nurty
filozoficzne, odmienność tła społeczno filozoficznego.
Racjonalizm
To podstawowy prąd umysłowy oświecenia, system opierający
się na rozumie, a odrzucający odczucie czy objawienie jako
ródło wiedzy. Za pierwszego racjonalistę uważa się
francuskiego filozofa Kartezjusza. Punktem wyjścia i zarazem
najistotniejszym elementem poglądów Kartezjusza było
przekonanie, że jedynym ródłem rzetelnej wiedzy i kryterium
prawdy jest ludzki rozum, który jest światłem naturalnym,
największą instancją. Dla Kartezjusza najważniejsza była myśl,
która umożliwia człowiekowi poznanie prawdy. Rozwój filozofii
kartezjańskiej nastąpił dzięki holenderskiemu filozofowi
Spinozie, który za prawdziwe uznał to, co daje się określić za
pomocą rozumu. Za najwyższe dobro uważał poznanie. Był
zwolennikiem determinizmu, czyli uważał, że wszystko dzieje się
według odwiecznych praw. Zasługi w umacnianiu racjonalizmu
ma również Izaak Newton - symbol tryumfu myśli ludzkiej.
Konsekwencją zdominowania filozofii przez racjonazlim była
krytyka wierzeń religijnych. Prowadziło to do ateizmu i deizmu.
Empiryzm
Twórcą empiryzmu jest angielski filozof Franciszek Bacon.
Teoria empirystyczna zakłada, że proces poznania prawdy i
świata opiera się na doświadczeniu oraz eksperymencie. Dla
Bacona prawdziwe było tylko to, co można potwierdzić
praktycznie na drodze doświadczenia. Naukowe podstawy
empiryzmu nakreślił John Locke. Uczynił on poznanie naczelnym
zadaniem filozofii, dokonując rozdziału dwóch ródeł wiedzy:
postrzeżenia i refleksji. Wprowadził też pojęcie tabula rasa (biała
karta) odnoszące się do umysłu dziecka nie dotkniętego żadnym
doświadczeniem. Karta ta zapełnia się w czasie życia pod
wpływem czynników zewnętrznych. Locke twierdził, że wszelka
wiedza o otaczającym nas świecie i o nas samych ma ródło w
doświadczeniu zewnętrznym (zmysły) i wewnętrznym (refleksje).
Sensualizm
Wywodził się z poglądów Locke'a. Sensualiści mniemali, że
wszelka wiedz pochodzi z wrażeń zmysłowych. W poznaniu brały
udział tylko zmysły, umysł został pominięty jako całkowicie
bierny.
Humanitaryzm
Humanitaryzm to zaakcentowanie godności człowieka i wartości
każdej jednostki ludzkiej, to także wskazanie na konieczność
dążenia do braterstwa, wolności i równości wszystkich ludzi
niezależnie od ich pochodzenia i wyznawanej wiary. Wiązało się
to z powszechnie głoszoną tolerancją religijną.
Utylitaryzm
Zgodnie z założeniami utylitaryzmu każdy powinien dążyć do
bycia pożytecznym dla innych, a także do osiągnięcia szczęścia
powszechnego rozumianego jako szczęście jak największej ilości
ludzi. Podstawy utylitaryzmu wyznaczył Hume. Utylitaryzm dawał
człowiekowi oświecenia zgodną z duchem epoki możliwość
odnalezienia swego miejsca w świecie - nie należy żyć bez Boga,
ale dla innych ludzi, ku dobru i pożytkowi ogólnemu. Dobrobyt
ludziom miały zapewnić racjonalne zasady ekonomii. Utylitaryzm
przywiązywał dużą wagę do oświecenia ludzi, którą to funkcję
miała pełnić literatura.
Irracjonalizm
Istotą irracjonalizmu było przekonanie, że w życiu człowieka
wiele miejsca powinny zajmować uczucie, intuicja, wiara i
instynkt, że rozum i chłodna kalkulacja nie są wcale
najważniejsze
Odmienność tła społeczno-politycznego epoki
Geneza: w Europie kryzys społeczno-polityczny, którego
przyczyną były absolutyzm i feudalizm; w Polsce pryczyną
kryzysu była anarchia spowodowanaseformacją demokracji
szlacheckiej.
W Europie walczono o wolność obywatelska; W Polsce o ograniczenie
nadużyć wolności o odpowiedzialność ludzi korzystających z
wolności.
W Europie walka o równość; W Polsce walka o likwidację pozorów
równości i rozszerzenia uprawnień na inne poza szlacheckim
stany.
W Europie walka o ograniczenie władzy centralnej; W Polsce podkreślano
konieczność zwiększenia kompetencji władzy centralnej.
W Europie główną siła reformatorską było mieszczaństwo; W Polsce była
to lepiej wykształcona szlachta i duchowieństwo.
- Publicystyka okresu oświecenia w Polsce: twórcy, ich dzieła
i poglądy.
Publicystyka polskiego oświecenia wyrastała z jednej strony z
odczucia konieczności zreformowania przestarzałego ustroju
Rzeczpospolitej, z drugiej zaś jego zaplecze stanowiły
filozoficzne prądy (utylitaryzm). Jednym z pierwszych utworów
tego typu było dzieło Stanisława Konarskiego "O skutecznym rad
sposobie". Publicystyka koncentrowała się na aktualnych
problemach społecznych i politycznych kraju (pogłębiający się
kryzys wewnętrzny), konfliktach z sąsiednimi państwami i
rozbiorach. Wielcy pisarze podjęli rozpaczliwą walkę o
zreformowanie kraju, wzmocnienie wewnętrzne i odnowienie
dawnej potęgi militarnej. Swój największy rozkwit miała
publicystyka podczas Sejmu Wielkiego, kiedy w formie
piśmiennej toczyła się walka na słowa stronnictwa
konserwatywnego z reformatorskim.
Stanisław Staszic
Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego - zostały wydane tuż przed
rozpoczęciem obrad Sejmu Wielkiego. Utwór zawierał
wskazówki, czym Sejm powinien się zająć i jakie mają być
postulaty stronnictwa reformatorskiego: podniesienie stanu
wykształcenia; wychowanie obywatelskie i patriotyczne;
zniesienie liberum veto; uwzględnienie dobra publicznego przy
stanowieniu praw; zniesienie wolnej elekcji; wzmocnienie armii;
reforma podatkowa.
Przestrogi dla Polski - W tym dziele oprócz powtórzenia
postulatów zawartych w poprzednim Staszic nakreślił kształt
reform, które według niego należało podjąć aby uczynić Polskę
ponownie potęgą. Postulował poprawę życia chłopa (widział w
nim człowieka a nie narzędzie) oraz zwiększenie przywilejów
mieszczan, którzy powinni móc uczestniczyć w decydowaniu o
losach kraju. Staszic podkreślał, że morotem rozwoju państwa
jest przemysł, natomiast do upadku doprowadza Rzeczpospolitą
magnactwo (rozpusta, chciwość, marnotrawstwo, prywata i
pycha).
Hugo Kołłątaj
Do Stanisława Małachowskiego... - to zbiór listów, będących
sumą uwag nad ustrojem i kształtem Rzeczpospolitej. Propozycje
reform w nich zawarte to między innymi: wzmocnienie władzy
królewskiej, zniesienie liberum veto, reforma podatkowa,
utworzenie dobrze wyposażonej armii. Kołłątaj zwrócił uwagę
również na niewłaściwe traktowanie poddaństwa ludu w
Rzeczpospolitej. Postuluje, aby wszyscy byli sobie równi, według
prawa polskiego.
Franicszek Jezierski
Katechizm o tajemnicach rządu polskiego - to utwór stylem
nawiązujący do piśmiennictwa religijnego celnie i złośliwie
kompromitujący i wyszydzający anachronizmu ustroju polskiego