REWOLUCJA FRANCUSKA 1789-99, rewolucja społ., która obaliła monarchię absolutną i ustrój stanowy we Francji; dokonując demokr. transformacji systemu polit. i prawnego rewolucja francuska doprowadziła do monarchii konstytucyjnej (1791), a następnie proklamowania I Rep. (1792), która z kolei po okresie terroru i wojen ustąpiła miejsca cesarstwu. Na dojrzewanie rewolucji francuskiej miało wpływ wiele czynników. Kryzys finansowy monarchii, ucisk fiskalny, pogłębiająca się niechęć do absolutyzmu i przywilejów stanowych, zdobywające coraz więcej zwolenników idee oświecenia i pojawienie się fenomenu "opinii publicznej", a ponadto bardzo złe zbiory 1788 - wszystko to złożyło się na upowszechnienie dążeń do reformowania państwa. Na tym tle doszło do rewolty stanów, zwł. wykształconej inteligencji (uosabianej przez adwokatów), która nie mogła liczyć na godziwe miejsce w państwie, chłopów, żądających zniesienia ciężarów feud. oraz miejskiego plebsu; mimo, iż każdy ze stanów powodował się własnymi interesami, zacierały się one we wspólnym postrzeganiu wad monarchii i dążeniu do zmian. Kolejnymi etapami wymuszanych stopniowo reform było: 1) zwołanie przez Ludwika XVI Stanów Generalnych (5 V 1789); podczas kampanii wyborczej do Stanów Generalnych skargi i postulaty reformatorskie, spisywane w tzw. kajetach skarg (cahiers des doléances), odegrały poważną rolę w powstawaniu nowej tożsamości społ. Francuzów; 2) uznanie się Stanów Generalnych za Zgromadzenie Nar. (17 VI); wyróżniający się przywódcy: M.J. La Fayette, G.H. Mirabeau i E.J. Sieyes; 3) przekształcenie się Zgromadzenia Nar. w Konstytuantę (9 VII) i podjęcie prac nad konstytucją. 
Obrady Konstytuanty toczyły się w atmosferze ostrego konfliktu z królem i częścią rządzącej arystokracji, przeciwnej reformom. Zdymisjonowanie popularnego ministra finansów J. Neckera, uznawanego za symbol dążeń reformatorskich, wywołało rozruchy. 14 VII lud Paryża (sankiuloci ) zdobył twierdzę Bastylia - symbol monarchii represyjnej. W tej sytuacji Ludwik XVI zaakceptował dotychczasowe postanowienia Zgromadzenia Nar., zmierzając do ustabilizowania przemian i uniemożliwienia ich dalszej radykalizacji. Dworskie środowiska antyrewol. oceniły decyzje króla jako grożące monarchii samozniszczeniem. 
Rewolta chłopska na przeł. VII i VIII 1789 (Wielka Trwoga) skłoniła Konstytuantę do zniesienia praw i przywilejów stanowych, w tym bezpośrednio obciążających chłopów świadczeń feud. (4/5 VIII); przyjęta 26 VIII Deklaracja praw człowieka i obywatela potwierdziła m.in. zasadę równości wobec prawa, suwerenności narodu, wolności wyznania i słowa oraz nienaruszalności prawa własności. W 1790 przeprowadzono reformę adm. - nowy podział terytorialny (departamenty) zniósł partykularyzmy i przywileje lokalne, natomiast przyjęcie zasady wybieralności władz terenowych wzmocniło tendencje decentralizacyjne, osłabiając centralizm państwowy. Reforma Kościoła (1790), wraz z konfiskatą majątków kośc. i likwidacją klasztorów, podporządkowała państwu duchowieństwo, zobowiązując je do złożenia przysięgi na tzw. konstytucję cywilną kleru (Konstytucyjny Kościół); przeprowadzenie tej reformy ułatwiała stanowa struktura Kościoła - początkowo wielu prostych księży poparło rewolucję francuską, natomiast arystokratyczna hierarchia na ogół opowiadała się za dawnym porządkiem (ancien regime). Uchwalona 3 IX 1791 konstytucja przekształciła Francję w monarchię konstytucyjną, z władzą ustawodawczą należącą do wybieralnego Zgromadzenia Prawodawczego. 
Na przemiany polit. wielki wpływ wywarła działalność klubów, zwł. jakobinów, kordelierów i żyrondystów oraz ich przywódców (M. Robespierre, G.J. Danton, C. Desmoulins, J. Marat, J.P. Brissot, P. Vergniaud, H. Petion). W wybranej X 1791 Legislatywie przewagę zdobyli żyrondyści; IV 1792 Francja wypowiedziała wojnę Austrii, następnie Prusom - państwom uważanym za gł. zagrożenie zewn. (wojny rewolucyjnej Francji). Niepowodzenia wojsk franc., chaos gosp., głód i nędza spowodowały wrzenie ludności Paryża. Ludwik XVI, skompromitowany próbą ucieczki i podejrzany o współpracę z obcymi dworami w celu zdławienia rewolucji, został 10 VIII 1792 uwięziony. Nowo wybrany Konwent Narodowy, w którym żyrondyści utrzymali dotychczasową przewagę, proklamował 22 IX Francję republiką; królowi wytoczono proces o zdradę, został skazany i 21 I 1793 stracony. W następstwie tych wydarzeń powstała antyfranc. I koalicja większości państw europejskich. 
Trudna sytuacja zewn. i wewn. Francji - konflikty społ., dyskryminacja rel., bunty wojsk. i arystokratyczne, spiski rojalistycznej emigracji zabiegającej o pomoc obcych dworów, wreszcie wybuch powstania w Wandei i szuanów w Bretanii oraz lokalne rewolty - sprzyjały narastaniu państw. terroru i wytworzeniu się jego samonapędzającego się mechanizmu. Wiosną 1793 władzę przejęli jakobini, zapoczątkowując okres oficjalnego rewol. terroru i dyktatury, których gł. instytucjami stały się Komitet Bezpieczeństwa Powszechnego (i jego lokalne organy) oraz Komitet Ocalenia Publicznego. Terror uderzał w poważnym stopniu w tradycyjną tożsamość Francuzów, zwł. w przywiązanie do wiary katol. i życie prywatne. Jakobini wyeliminowali żyrondystów: VI 1793 przywódcy żyrondy, oskarżeni o brak stanowczych działań wobec zagrożenia republiki oraz niechęć do scentralizowanego państwa z paryskimi instytucjami na czele, zostali aresztowani, skazani i straceni. Podjęte przez jakobinów działania nadzwyczajne (m.in. reorganizacja armii, likwidacja pozostałych ciężarów feud. na wsi i wprowadzenie maksymalnych cen i płac) miały obronić rewolucję francuską przed wrogami zewn. i wewn., zapobiec klęsce głodu oraz zjednać im poparcie lud. mas. Ustanowiono powszechne laickie nauczanie podstawowe; rozpoczęto tworzenie nowocz. nar. instytucji kultury (Instytut Francuski), choć pośrednio przyzwalano na dewastację dóbr kultury związanych z dawnym porządkiem i Kościołem; wprowadzono system metryczny oraz nowy, antychrześc. kalendarz (kalendarz rewolucyjny francuski); wreszcie chrześcijaństwo zaczęto zastępować religią obywatelską - oświec., ateistycznym kultem Rozumu. 
Terror osiągnął apogeum w wojnie domowej 1793-94. W imię obrony haseł rewolucji francuskiej oraz "jednej i niepodzielnej republiki" jakobini bezlitośnie prześladowali swych prawdziwych i urojonych przeciwników. Szczególnie krwawo rozprawiano się ze zbuntowanymi prowincjami (zwł. z wyjątkowym okrucieństwem pacyfikowano Wandeę) oraz z uznawanymi za symbole dawnego porządku arystokratami i księżmi, odmawiającymi zaprzysiężenia na konstytucję cywilną kleru. Zwycięstwa wojenne armii republ. i osłabienie sił kontrrewol. ożywiły wiosną 1794 opozycję przeciwko polityce terroru, który stał się zagrożeniem dla wszystkich warstw społeczeństwa; nasiliły się także dążenia do zliberalizowania gospodarki, zwł. zniesienia cen maks. i przywrócenia wolnego handlu. W IV 1794 Robespierre zlikwidował opozycję kordelierów (stracono m.in. Dantona i Desmoulinsa). Nienawiść do władzy i obawa, by nie stać się kolejnymi ofiarami terroru, doprowadziły 27 VII do obalenia jakobinów i przejęcia władzy przez termidorian (9 thermidor); 28 VII przywódcy jakobinów zostali aresztowani i straceni. Zlikwidowano część represyjnych instytucji republiki, zamknięto kluby jakobinów, zniesiono ceny maks. i przywrócono swobody indywidualne w gospodarce. Uchwalona 23 IX 1795 nowa konstytucja powierzała władzę wykonawczą dyrektoriatowi, a ustawodawczą - dwuizbowemu parlamentowi. 
Udział wojska w nadzorowaniu ładu społ. oraz pomyślny przebieg wojny (zwł. wł. kampania Napoleona Bonapartego, umożliwiająca 1797 zakończenie wojny z I koalicją), doprowadziły do wzrostu polit. znaczenia armii. Gdy 1798 na Francję uderzyły wojska II koalicji i armia franc. ponosiła klęski, w kraju zaś panował chaos polit. i gosp., gen. Bonaparte wykorzystał niepowodzenia dyrektoriatu, 9 XI 1799 (18 brumaire) dokonał zamachu stanu i objął władzę, początkowo jako pierwszy konsul (konsulat), a od 1804 jako cesarz. 
Rewolucja francuska stała się wzorem dla wielu ruchów rewol. w Europie i w Ameryce Łac. w końcu XVIII i w XIX w.; do demokr. haseł rewolucji francuskiej nawiązywało także powstanie kościuszkowskie 1794. Przemarsz armii franc. przez Europę przyspieszył burzenie porządku feud. i zapoczątkował proces powstawania nowocz. państw i demokr. społeczeństw. Hasło "wolność, równość, braterstwo" legło u podstaw wielu doktryn społ.-polit.; jednocześnie rewolucja francuska częściowo usankcjonowała terror państw., co znalazło wyraz w późniejszych mutacjach myśli rewol. oraz w proponowanym przez nie kształcie państwa. Do jakobińskiego nurtu rewolucji francuskiej nawiązywały zwł. Komuna Paryska 1871 i rewolucja bolszewicka 1917 (rewolucja październikowa w Rosji).