1. Cechy piśmiennictwa, jego działy i rodzaje.
Cechy piśmiennictwa:
Ekspansja chrześcijaństwa i dominacja Kościoła w życiu społeczno-kulturalnym warunkowały religijny charakter literatury jak i całej sztuki.
Anonimowość - poczucie godności twórcy, jego wyjątkowości i sławy a nawet nieśmiertelności, wykształcił dopiero renesans. Średniowiecze natomiast ceniło chwałę samego dzieła wartościowanego głównie z punktu widzenia jego moralnej, religijnej i wychowawczej użyteczności.
Średniowieczna praktyka twórcza nie tylko dopuszczała, ale wręcz doradzała korzystanie z nie swoich dzieł, wplatanie ich fragmentów do własnego utworu, łączenie ich w jedną nowo skomponowaną całość. Ważny był bowiem tylko końcowy efekt: dzieło o odpowiedniej wartości wychowawczej i poznawczej.
Dwujęzyczność. Obok literatury pisanej po łacinie, która była wówczas językiem uniwersalnym, powstawały dzieła w dopiero formujących się językach narodowych, które dopracowywały się do poziomu pozwalającego na wyrażenie tych wszystkich treści, które mogły zostać wyrażone po łacinie.
Cechą charakterystyczną jest również fakt zatarcia granic pomiędzy tym, co dzisiaj nazywamy literaturą piękną a szeroko rozumianym piśmiennictwem. Do literatury zaliczano także kroniki, kazania, rozprawy teologiczne, mowy, traktaty polityczne. Średniowiecznej literaturze patronował także duch parenezy (zachęta ostrzeżenia, rada). To onpowodował nasycenie utworów różnymi praktycznymi wskazówkami, a także zachęcał do tworzenia różnych, godnych do naśladowania wzorców osobowych.
2.Wzorce osobowe literatury; charakterystyka utworów, w których występują.
Ideał świętego i ascety
Określał reguły życia pobożnego człowieka, który wyrzekając się dóbr doczesnej egzystencji, pokutą,ubóstwem i dobrymi uczynkami oraz ciągłą myślą o Bogu przygotowywał się na śmierć, która powadzićmiała do wiecznego zbawienia w niebie. Egzystencja ziemska ascety naznaczona była ciągła pamięcią ośmierci (memento mori), a jego życie podporządkowane było właściwemu przygotowaniu się dogodnego, chrześcijańskiego zgonu (ars moriendi - sztuka umierania). Opisywaniu żywotów świętych służyły utwory hagiograficzne składające się zwykle z takich samych części. Najpierw autor prosił siły wyższe o pomoc, czytelników o wyrozumiałość i wyjaśniał co skłoniło go do napisania dzieła. Później przedstawiał żywot świętego: cudownie zapowiedziane narodziny, cnotliwa młodość, ślub czystości, ucieczka od bogactwa, nadprzyrodzone zdolności świętego, interwencje boskie w jego sprawie, jego asceza i umartwianie się. W końcu następuje śmierć męczeńska, której towarzyszą liczne cuda. Czasami dodawane jeszcze były cuda wokół relikwii.
Ideał władcy
Określał przymioty charakteryzujące doskonałego monarchę rządzącego państwem, a więc odwagę,waleczność, mądrość, wierność wobec Boga i religii chrześcijańskiej oraz sprawiedliwość i troskę o poddanych. W literaturze przykładem takiego władcy jest Bolesław Chrobry opisany przez Galla Anonima w Kronikach.
Idealny rycerz
Był człowiekiem odważnym, bohaterskim, walecznym, kierującym się honorem. Wierny wobec przyjaciół i damy swego serca za najwyższe wartości uznawał służbę Bogu, królowi i ojczyźnie oraz świętą walkę w obronie chrześcijaństwa. Idealnych rycerzy wychwalano w pieśniach (chansons de geste) oraz w romansach rycerskich. Najbardziej wyrazistą realizacja ideału rycerza jest tytułowy bohater Pieśni o Rolandzie.
3. Średniowieczne formy teatralne.
Misteria
Misteria to sztuki dramatyczne prezentujące najczęściej jakiś fragment historii biblijnej. Konstruowane były z myślą o ukazaniu znanej powszechnie historii jako wielkiego dramatu chrześcijańskich dziejów ludzkości. Początek owego dramatu upatrywano w upadku człowieka, punkt kulminacyjny w odkupieniu a koniec w mającym nadejść sądzie ostatecznym. Dlatego każda sztuka była przez odbiorców kojarzona zarówno z wydarzeniami wcześniejszymi jak i późniejszymi. Przekonanie o doniosłości wszystkich wydarzeń opisanych w Biblii powodowało równe traktowanie wszystkich wystawianych scen, bez ich hierarchizowania. Sztuki misteryjne grywali wyłącznie mężczyźni, najczęściej z poszczególnych cechów zawodowych. Scena była zbudowana tak, że wszystkie elementy jej przestrzeni były pokazywane jednocześnie, niezależnie od tego, kiedy przychodził czas ich "ogrania". Oczywistość takiej inscenizacji (symultaniczności) wynikała z wiedzy o boskiej naturze czasu, gdzie nie ma różnicy pomiędzy przeszłością, teraźniejszością a przyszłością. Do naszych czasów nie dotrwał żaden polski średniowieczny dramat misteryjny.
Dramaty liturgiczne
Do dnia dzisiejszego zachowały się natomiast krótkie, łacińskie dramaty liturgiczne (z 1 poł. XII w.) wystawiane w kościołach w święto wielkanocne. Były to wplecione w obrzęd nabożeństwa sceny prezentujące przybycie trzech Marii do grobu już zmartwychwstałego Jezusa.
Moralitety
Skierowaniu człowieka na właściwą drogę służyły sztuki zwane moralitetami. Pierwotnym bohaterem moralitetów był po prostu człowiek usytuowany pomiędzy niebem a piekłem, dokonujący wyboru odpowiedniej linii życia, toczący wewnętrzną walkę między siłami dobra i zła. Walka była wyobrażana z pomocą alegorii. Jej koniec w zależności od dokonanego wyboru był wieńczony nagrodą lub karą.
4. Średniowieczne poglądy filozoficzne.
Scholastyka
Postawa scholastyczna. Wedle niej dla poznania prawdy potrzebna jest i wiara i rozum. Z jednej strony zrozumienie jest wyższym stopniem poznania niż ślepa wiara. Z drugiej wiara wyprzedza zrozumienie i jest dlań normą. Rozum nie jest instancją, która mogłaby sprawdzać prawdy wiary. Zadaniem rozumowania jest nie sprawdzać ale uzasadniać wiarę; nie dochodzić do prawdy, lecz prawdę objawioną objaśniać. Reguły i normy poprawnego myślenia i rozumowania przejęła schoastyka z logiki Arystotelesa.
Augustianizm
Św. Augustyn położył podwaliny pod nową chrześcijańską filozofię. Wola miała dlań pierwszeństwo nad rozumem. Augustyn widział Boga jako nieskończonego, a świat jako twór nadprzyrodzony i dzieło łaski. Pojmowanie Boga jako nieskończonego sprawiało, że świat musiał się wobec Niego wydać znikomy i że powstał skrajny dualizm Boga i świata. Koncepcja filozoficzna Augustyna był oparta na większym zaufaniu do woli, wiary, miłości i łaski niż do rozumu i doświadczenia. Augustyn głosił, że znane są prawdy wieczne niezależne od doświadczenia, wierzył w doktrynę miłości i łaski. Pojmował dzieje ludzkości jako zmaganie się dobra i zła. Ujmował człowieka jako istotę filozofującą, która rozważa swoją obecność w świecie i czasie, swe niejasne położenie gdzieś pomiędzy aniołami a zwierzętami. Takie umiejscowienie człowieka rodziło nieustające wewnętrzne rozdarcie.
Tomizm
Św. Tomasz z Akwinu twierdził, że przeznaczony człowiekowi szczebel hierarchii jest dlań właściwy, przewidziany i naturalny. Człowiek musi się starać sprostać swojej woli, walcząc z pokusami upadku, który prowadzi do wynaturzenia istoty i powołania. Istniał dualizm między Bogiem a światem, między bytem absolutnym a względnym. Bronił on jedności ludzkiej natury i przeciwstawiał się rozrywaniu ciała i duszy. Był przekonany, że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia. Był przekonany o wyższości ogółu nad jednostką - przeciwstawiał się indywidualizmowi. W poznaniu i działaniu pierwszeństwo miał intelekt, w przeciwieństwie do teorii św. Augustyna.
Franciszkanizm
Św. Franciszek z Asyżu zapoczątkował wielki ruch odnowy moralnej w świecie pełnym okrucieństwa. Głosił program wiary radosnej, prostej, płynącej z wszechogarniającej miłości do świata i całego stworzenia, miłości poddanej ewangelicznym nakazom miłosierdzia, ubóstwa, braterstwa.
5. Znaczenie językowe zabytków średniowiecznych na przykładzie Bogurodzicy.
Bogurodzica to najdawniejsza polska pieśń religijna. Jej najstarszy przekaz, opatrzony nutami pochodzi z roku 1407. Ta najstarsza, dwustrofowa część utworu odznacza się najwyższym kunsztem artystycznym i uważana jest za arcydzieło polskiej poezji średniowiecznej. Jest to prawdopodobnie oryginalne rodzime dzieło, które zyskało wielką popularność pozakościelną stając się "pierwszym hymnem narodowym Polski". Kompozycja utworu (porządek wezwań, próśb modlitewnych) i jego intelektualny charakter przypomina porządek naukowego traktatu godzącego (zgodnie z wymogami scholastyki) prawa wiary i rozumu. Maria, Chrystus, Bóg i Jan Chrzciciel tworzą zespól czterech osób, więc liczbę znaczącą symbolicznie, bo odnoszoną do kwadratu cnót (męstwo, sprawiedliwość, umiarkowanie, rozsądność). Bogurodzica jest jednocześnie jednym z najstarszych zabytków języka polskiego. Można w niej odnaleźć archaizmy leksykalne (Bogurodzica - Boga rodzica, gospodzin - pan, przebyt - przebywanie), fonetyczne (formy bez przegłosu: zwolena, słowiena), fleksyjne (użycie mianownika w funkcji wołacza), składniowe (składnia bezprzyimkowa). W pieśni występują rymy wewnętrzne i końcowe. Wiersz średniowieczny, tzw. zdaniowo-rymowy, którego przykładem jest Bogurodzica, nie przestrzegał jednakowego rozmiaru sylabicznego w każdym wersie, jakkolwiek wykazywał tendencję do jego wyrównywania. Rymy uwydatniały zakończenia wersów - klauzule. Jednak wyrazistość klauzul wynikała przede wszystkim stąd, że w każdym wersie zamykała się odrębna jednostka składniowa - pojedyncze zdanie lub jednorodny człon zdaniowy wypowiadany z różną intonacją : wznoszącą lub opadającą. Dwóm najstarszym strofom Bogurodzicy towarzyszy zarazem najstarsza melodia pieśni śpiewana chóralnie, jednogłosowo, bez akompaniamentu instrumentalnego.
6. Wymień 6 zabytków piśmiennictwa w języku polskim i opisz je.
1. Bogurodzica - patrz p. 5
2. Legenda o świętym Aleksym - pochodzi z 1454 roku, jest to niekompletny, wierszowany przekład z o wiele starszego oryginału łacińskiego lub francuskiego. Jest to typowy przykład liieratury hagiograficznej. Wstępuje tu również jeden ze wzorców osobowych epoki średniowiecza - asceta. Główny bohater, jedyny potomek książęcego rodu, już za młodu przewyższał swymi cnotami chrześcijańskimi swych rodziców. W noc poślubną uciekł z domu, rozdając swój majątek i dobrowolnie udając się na tułaczkę. Praktykowane przez niego umartwienia były tak skrajne, że w jego sprawie interweniowała nawet Matka Boska. W końcu umarł jako żebrak pod schodami własnego domu. Jego śmierci towarzyszyły liczne cuda. Niestety nie znamy zakończenia legendy, gdyż odnalezione rękopisy są niekompletne.
3. O zachowaniu się przy stole - Jest to najstarszy świecki wiersz w polskiej literaturze. Powstał prawdopodobnie około roku 1415, autorem jest Przecław Słota. Jest to najdawniejszy ze znanych wierszy obyczajowo-dydaktycznych, swego rodzaju podręcznik savior-viver'u. Autor znający obyczaje dworskie i biesiadne Zachodu próbował tę wyższą kulturę bycia zaszczepić współczesnym sobie Polakom. Za podstawy rycerskiej etykiety uważa reguły obowiązujące w trakcie uczt oraz kult kobiety.
4. Satyra na leniwych chłopów - jest to utwór anonimowy, najstarsza satyra w języku polskim. Tekst powstał w II połowie XV wieku. Pisany z punktu widzenia szlachcica ośmiesza chłopskie sposoby uniknięcia pracy. Oskarża chłopów o lenistwo, obłudę, brak zdyscyplinowania, umyślnie niewydajną pracę, która przyczynia się do osłabienia pańskich plonów. Autor kontrastuje pozornie pozytywny obraz potulnego i prawego chłopa z chytrością jego charakteru.
5. Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią - jest to najdłuższy polski wiersz średniowieczny - liczy prawie 500 wersów. Pochodzi z lat sześćdziesiątych XV wieku. Utwór jest zbudowany na zasadzie dialogu Mistrza ze Śmiercią. Śmierć odpowiada na pytania roztaczając obraz swej potęgi i panowania nad wszystkim, co żyje . Śmierć jawi się jako wielka znawczyni człowieka i jego obyczajów charakterystycznych dla każdego zawodu i stanu. Stąd satyryczny i moralizująco-dydaktyczny ton utworu. Szczególnie brutalny realizm (ukazanie Śmierci jako rozkładającego się trupa) i ukonkretnienie idei śmierci wynikały z chęci dotarcia do masowego odbiorcy, który był wrażliwy na obraz, personifikację a nie na czysto teoretyczne rozważania.
6. Posłuchajcie bracia miła - utwór ten, arcydzieło polskiej liryki średniowiecznej, reprezentuje gatunek wypowiedzi lamentacyjnej, tzw. skargi, żalu. Bolejąca Matka stojąca pod krzyżem katowanego syna to motyw dość powszechny w literaturze europejskiej. Monolog Marii uwydatnia przede wszystkim ludzki wymiar matczynego cierpienia, jego skalę uczuciową. W utworze tym zwracają uwagę wyraźne opozycje czasowe (przeszłość i doświadczana teraźniejszość) oraz przestrzenne (sfery: ziemska i ponadziemska).
7. Psałterz floriański - był to kodeks zawierający psalmy w trzech językach: po łacinie, niemiecku i polsku. Był to dar zakonników z jednego ze śląskich klasztorów dla Jadwigi. Psałterz mógłby być dziełem bardzo ważnym ze stanowiska literackiego, niestety tłumacz psalmów poprzestał na posłużeniu się wcześniejszym przekładem czeskim. Niemniej jednak jest to jeden z najobszerniejszych zabytków języka polskiego.
8. Kazania świętokrzyskie - napisane w pierwszej połowie XIV wieku są nieco młodsze od Bogurodzicy. Te krótkie teksty mają niezmierna wagę, gdyż i ich formy językowe jak i pisownia reprezentują epokę starszą niż wszystkie inne rękopisy polskie.
9. Kazania gnieźnieńskie - jest to dziesięć kazań w języku polskim, ułożonych na przełomie wieku XIV/XV, które wraz z setką kazań łacińskich wypełniają jeden z kodeksów. Ich treść w stosunku do kazań świętokrzyskich jest wzbogacona o legendy, baśnie i różnego rodzaju powiastki.
7. Architektura średniowieczna - cechy.
Romański
Formy stylu romańskiego wytworzyły się na terenie dzisiejszej Francji i Włoch, a później przeniknęły do całej Europy, w tym i do Polski. Proces wykształcenia się ostatecznej formy stylu przebiegał w różnych krajach rozmaicie, a charakter obronny wyraźnie wpłynął na ukształtowanie bryły , jej otworów i wież. Początkowo wznoszono kościoły jednonawowe, podłużne, następnie trójnawowe bazylikowe, o masywnych i surowych ścianach z kamienia wapiennego, piaskowca lub granitu. Gdy wykorzystywano cegłę była ona układana w sposób dwa wózki i główka. Kościół często posiadał dwie wieże, mające służyć do celów obronnych. Cechą charakterystyczną był fryz arkadowy, czyli poziomy, ozdobny pas składający się z szeregu małych arkad, biegnący pod okapem frontowych elewacji. Wejścia główne ozdabiano budując portale. Zarówno portale jak i kolumny wewnątrz budynków były bogato zdobione płaskorzeźbami. Nad portalem spotyka się często małe okno koliste - rozetę. Okna były bardzo małe, czasami ozdabiane witrażami.
Gotyk
Ta sztuka architektoniczna powstała we Francji i rozpowszechniła się w całej Europie. Cechą charakterystyczną gotyku jest przewaga elementów pionowych i udoskonalenie techniki stosowania sklepień. Charakterystyczne są sklepienia krzyżowe oraz ostre zakończenia łuków. Możliwość budowania wysokich konstrukcji i skomplikowanych sklepień wynikała z faktu, że lepiej poznano grę sił jaka zachodzi wewnątrz budowli. Mimo to w budowlach gotyckich nadal widać przewagę elementów konstrukcyjnych nad dekoracyjnymi. Dekoracyjne, wysokie okna wypełnione witrażami zajmują przestrzenie pomiędzy przyporami. Budowa przypór wynikała z faktu, że nadal nie potrafiono dokładnie wyliczyć potrzebnej grubości ścian oraz z wielkiej wysokości budynków - przypory zabezpieczały po prostu osłabione potężnymi otworami okiennymi ściany przed zawaleniem. Materiałem budowlanym obok kamienia w większości przypadków była cegła dla ornamentyki przeplatana pasami z cegieł glazurowanych. Cegła była układana w sposób wózek - główka.