BISMARCK OTTO von, książę (1815-98), prus.-niem. mąż stanu, pierwszy kanclerz zjednoczonego cesarstwa niem.; 1862 mianowany prus. premierem i min. spraw zagr., podjął walkę z liberalną większością sejmową; przeprowadził reformę wojsk. (m.in. zwiększenie stanu armii do 300 tys.). Dążył do zjednoczenia Niemiec pod hegemonią Prus; antypol. stanowiskiem 1863 (Alvenslebena konwencja) starał się zapewnić życzliwość Rosji dla polityki Prus; zwycięską wojną z Danią o Szlezwik-Holsztyn, prowadzoną 1864 wespół z Austrią, wzmocnił pozycję Prus. Wojna z Austrią 1866 o zdobyty wspólnie Szlezwik-Holsztyn, utworzenie Związku Północnoniemieckiego (którego Bismarck został kanclerzem) oraz zwycięska wojna z Francją (? wojna francusko-pruska 1870-71) doprowadziły 1871 do zjednoczenia Niemiec. Duży autorytet zyskał Bismarck w polityce międzynar.; objął przewodnictwo na kongresie berlińskim 1878, zawarł 1879-87 układy z Austro-Węgrami, Włochami i Rosją. Na przeł. 1884 i 1885 zdobył pierwsze kolonie dla Niemiec w Afryce. W polityce wewn. podjął 1871 walkę z opozycją katol. (Kulturkampf) oraz socjalistami (ustawy przeciwko socjalistom 1878-90); w celu pozyskania klasy robotn. przeprowadził (rozpoczęte 1881) reformy społ., m.in. skrócenie dnia pracy. Za jego rządów wydalono ok. 30 tys. Polaków nie mających obywatelstwa prus. (rugi bismarkowskie), 1886 utworzono Komisję Kolonizacyjną. Narastające trudności Niemiec w polityce międzynar. i wewn. doprowadziły 1890 do dymisji Bismarcka. 
ALVENSLEBENA KONWENCJA, układ Rosji i Prus, zawarty w lutym 1863 z inicjatywy O. Bismarcka (przez gen. prus. G. Alvenslebena), zezwalający wojskom ros. na przekraczanie granicy Prus w operacjach przeciw powstańcom polskim. 
EMSKA DEPESZA, wysłana 1870 z Ems przez Wilhelma I (po rozmowie z posłem franc.) do O. von Bismarcka, który jej treść ogłosił w formie obraźliwej dla Napoleona III; sprowokowała wypowiedzenie wojny przez Francję. 
KULTURKAMPF [niem.], walka ideologiczna i polit. prowadzona 1871-78 przez rząd O. von Bismarcka i popierającą go burżuazję liberalną przeciw opozycji katol. w Niemczech (Centrum); celem Kulturkampfu było zahamowanie wpływów papieskich i zachowanie "czystości" kultury niem.; jednocześnie Kulturkampf przybrał formę walki o podporządkowanie państwu Kościoła katol. (majowe ustawy 1873-75); po wydaleniu 1871 jezuitów z Niemiec papież zerwał 1873 stosunki dyplomatyczne z Niemcami; silny opór całego obozu katol., a zwł. wzrost ruchu socjaldemokr. w Niemczech i podjęcie z nim walki, zmusiły Bismarcka do szukania dróg porozumienia z katolikami; nawiązano stosunki dyplomatyczne ze Stolicą Apostolską, złagodzono ustawy majowe; utrzymano jednak m.in. świeckość szkół w Prusach i wpływ państwa na obsadę stanowisk kościelnych. Kulturkampf na ziemiach polskich pod panowaniem prus. wyraził się w powiązaniu polityki antykośc. z zaostrzeniem polityki germanizacyjnej (gł. po 1878); w konsekwencji spowodował opór i zjednoczenie całej ludności pol. w pokojowej walce z niemczyzną. 
PARTIA NARODOWO-LIBERALNA, Nationalliberale Partei, niem. partia polit. reprezentująca interesy wielkiej burżuazji; powstała 1867 w wyniku rozłamu (1866) w Partii Postępowej; 1871-80 najsilniejsza partia w Reichstagu, stanowiła gł. oparcie O. von Bismarcka w polityce wewn. (do 1879) i zagr.; odegrała znaczną rolę w Kulturkampfie; podczas I wojny świat. popierała politykę aneksji terytorialnych Niemiec; 1918 uległa rozłamowi; część członków przeszła do Niem. Partii Demokr., większość z G. Stresemannem utworzyła Niem. Partię Ludową. 
TRZECH CESARZY SOJUSZ, sojusz Niemiec, Austro-Węgier i Rosji, zawarty 1873 w celu zacieśnienia współpracy 3 mocarstw rozbiorowych; poprzedzony, z inspiracji O. Bismarcka, porozumieniem trójcesarskim 1872; spotkanie 1884 cesarzy w Skierniewicach nie zapobiegło zerwaniu sojuszu podczas kryzysu bałk. 1886. 
USTAWY PRZECIWKO SOCJALISTOM, ustawy wyjątkowe uchwalone 1878 z inicjatywy kanclerza O. Bismarcka, zakazujące działalności partii socjaldemokr.; obowiązywały do 1890; mimo ustawy przeciwko socjalistom socjaldemokracja niem. szeroko rozwijała półlegalną działalność. 
ZWIĄZEK PÓŁNOCNONIEMIECKI, związek państw utworzony przez Prusy 1866, po wojnie austr.-prus. i rozwiązaniu Związku Niemieckiego; w skład Związku Północnoniemieckiego wchodziły wszystkie państwa niem. położone na pn. od Menu; organy ustawodawcze: Rada Związkowa (Bundesrat) i sejm (Reichstag); 1867 sejm uchwalił nową konstytucję oprac. przez O. Bismarcka jako kanclerza Związku Północnoniemieckiego był wstępem do zjednoczenia Niemiec pod egidą Prus; istniał do 1871.