OKTAWIAN AUGUST, Caius Iulius Caesar Octavianus Augustus (63 p.n.e.-14 r. n.e.), założyciel dyn. julijsko-klaudyjskiej; pierwszy cesarz rzym., krewny i adoptowany syn Cezara; rozpoczął karierę polit. pod hasłem pomszczenia śmierci Cezara (44 r.); początkowo, wraz z senatem, wystąpił przeciw Markowi Antoniuszowi i pokonał go pod Mutiną (43 r.), ale po przegranej zawarł porozumienie z nim i Lepidusem (II triumwirat), po czym zwrócił się przeciw opozycji w senacie, którą bezwzględnie zlikwidował (proskrypcje); 42 r. pod Filippi pokonał armię zabójców Cezara (Brutus); na mocy układu w Brundisium (42 r.) otrzymał w zarząd Italię i zach. prowincje państwa rzym.; rywalizacja między triumwirami doprowadziła do konfliktów zbrojnych (40 r. tzw. wojna peruzyńska), a wreszcie do zupełnego rozłamu i otwartej wojny między Oktawianem Augustem i Markiem Antoniuszem, w której Oktawian August odniósł decydujące zwycięstwo pod Akcjum (31 r.), dzięki czemu opanował całe terytorium państwa rzym.; mimo utrzymania instytucji republikańskich Oktawian August zgromadził w swych rękach całą rzeczywistą władzę (® pryncypat); rządy oparł na wojsku, które zreorganizował, dyslokując legiony w prowincjach pogranicznych bezpośrednio podległych władcy i tworząc korpus ® pretorianów; zorganizował flotę (Marek Agrypa); zreformował zarząd prowincji, pobór podatków i skarb państwa (aerarium i fiscus) oraz obsadził stanowiska urzędnicze ekwitami; za panowania Oktawiana Augusta granice państwa na pn. sięgały Renu i Dunaju; utworzono nowe prowincje: Egipt, Noricum, Recję, Mezję, Panonię, Dalmację (Illyricum); podjęto próbę podboju Germanii (Druzus, Tyberiusz, Warus); Oktawian August popierał sztukę i literaturę (Wergiliusz, Horacy, Liwiusz), wzniósł wiele wspaniałych budowli; nie miał męskiego potomka, adoptował więc i wyznaczył na następcę Tyberiusza, syna swojej trzeciej żony, Liwii.