GRECJA STAROŻYTNA. HISTORIA. Zasiedlona przynajmniej od środk. paleolitu, w epokę brązu weszła ok. 3000 p.n.e. W wyniku migracji w II tysiącl. p.n.e. Grecja została zajęta przez nową indoeur. ludność (® Grecy), ukształtował się stan posiadania i utrwaliły odrębności poszczególnych grup etnicznych (® Jonowie, Achajowie, Dorowie). W XVII-XII w. p.n.e. na terenie starożytnej Grecji rozwinęła się oryginalna kultura zw. mykeńską od jej gł. ośr. Myken. W okresie tym poza Mykenami istniało wiele innych organizmów państw. - Tyryns, Pylos, Orchomenos. Władcy rezydowali w obronnych cytadelach, z których zarządzali podległym sobie terytorium. O funkcjonowaniu administracji król. informują odczytane 1952 tabliczki z pismem linearnym B. O schyłku świata mykeńskiego opowiadają Iliada i Odyseja (® trojańska wojna). Królestwa mykeńskie upadły na przeł. XIII i XII w. p.n.e. w wyniku najazdu Dorów. Zniszczenia dokonane przez Dorów otworzyły okres tzw. wieków ciemnych (XII-VIII w. p.n.e.), podczas którego załamał się rozwój dotychczasowej kultury. Jej tradycje przetrwały gł. w Attyce i na Cyprze, przodujących ośr. pocz. I tysiącl. p.n.e. W omawianej epoce doszło do skolonizowania przez Greków wsch. wybrzeży Azji Mniejszej (Jonia, Doryda i Eolia). Zasadniczy przełom w dziejach starożytnej Grecji nastąpił w okresie archaicznym (ok. 800-500 p.n.e.). W jego początkach powstał alfabet gr., pojawiły się pierwsze dzieła lit. (najpierw śpiewane, recytowane, później spisane, m.in. poematy ® Homera), doszło do ukształtowania się charakterystycznego dla Greków modelu państwa - polis, rozumianego jako wspólnota obywateli. Narastający kryzys społ. (dominacja arystokracji, wzrost liczby ludzi bez ziemi oraz bogacących się na handlu i rzemiośle) spowodował emigrację ludności poszukującej lepszych warunków życia nad M. Czarnym, w Italii i dalej (® wielka kolonizacja grecka; VIII-VI w. p.n.e.) oraz walki wewn. w polis. Zmiany zachodzące w technice walki (® falanga , hoplici) zwiększyły znaczenie średniozamożnych chłopów, służących w ciężkozbrojnej piechocie i uderzyły w polit. monopol arystokracji. Powszechne żądania sprawiedliwości doprowadziły do pierwszych kodyfikacji praw (Zaleukos, Drakon), prób reformy ustroju (Solon), wreszcie do pojawienia się tyranów (Periander, Pizystrat, Polikrates). W okresie archaicznym umocniła się wspólnota kult. Greków (® Hellenowie , amfiktionie, igrzyska greckie), zaczęła się rozwijać literatura (® Grecja Starożytna - Literatura) oraz sztuka (® Grecja Starożytna - Sztuka), filozofia i nauka. Pod koniec tego okresu ustaliły się ostatecznie oryginalność ustrojowa i kulturowa oraz wpływy polit. Sparty (® Peloponeski Związek). Jej późniejszy gł. rywal - Ateny podlegały w VI w. procesowi intensywnych przeobrażeń wewn. (Solon, Pizystrat, Klejstenes). Zaangażowanie Aten w antypers. rewoltę miast gr. w Azji Mniejszej (powstanie jońskie 499-494) naraziło je na wyprawę odwetową (bitwa pod Maratonem 490, ® Miltiades ). W czasie drugiego najazdu (480-479) przeciwko Persom wystąpiła koalicja Greków skupionych wokół Sparty i Aten (® perskie wojny). Przegrana pod Salaminą i Platejami zmusiła Persów do odwrotu. Po wycofaniu się Sparty wojnę kontynuowały Ateny wraz ze swoimi nowymi sojusznikami z ® Ateńskiego Związku Morskiego. Dzięki kontroli nad Związkiem i jego zasobami Ateny stały się największą potęgą mor. Grecji. W samych Atenach wzrosły wpływy najuboższych obywateli, którzy służąc we flocie najwalniej przysłużyli się do zbudowania potęgi Aten i następnie żądali praw dla siebie. Za sprawą Efialtesa i Peryklesa w Atenach zwyciężyła demokracja. W czasach Peryklesa Ateny były niekwestionowaną kult. stolicą Grecji. Potężniejący konflikt z zaniepokojoną postępami Aten Spartą doprowadził do wojny ® peloponeskiej (431-404), klęski Aten, rozpadu I Ateńskiego Związku Mor., zniszczeń i chaosu w całej Grecji. Autorytaryzm Sparty naraził ją na niezadowolenie innych państw i wojnę koryncką (295-387). Poparcie Persji (® Antalkidasa pokój; przeł. 387 i 386) ocaliło na krótko pozycję Sparty. Podważyło ją w następnych latach wzmocnienie Teb (Epaminondas, Pelopidas) i Aten, które stworzyły II Ateński Związek Mor. (378). Niezwyciężona dotąd armia spartańska poniosła klęskę pod Leuktrami (371), co dało hegemonię Tebom (do 362). Osłabienie i rozbicie wewn. świata gr. po załamaniu Teb i rozpadzie II Ateńskiego Związku Mor. bezlitośnie wykorzystał władca Macedonii Filip II (359-336). Zwycięstwo maced. pod Cheroneą (338) przypieczętowało upadek niezawisłości Greków, którzy zachowali jednak dotychczasowe struktury społ. i polityczne. Filip II, a następnie jego syn, Aleksander III Wielki kontrolowali sprawy gr. jako hegemonowie Związku ® Korynckiego. Z chwilą rozpoczęcia przez Aleksandra III Wielkiego zwycięskiej wyprawy przeciwko Persji (334-323) skończył się okres klas. w dziejach Grecji. Podboje Aleksandra III Wielkiego doprowadziły do zasadniczych przesunięć centrów kultury, które w ® hellenizmie znajdowały się gł. na Wschodzie. Znaczenie jako ośr. nauk. i artyst. zachowały jedynie Ateny. Mimo podejmowanych prób (® Etolski Związek, Achajski Związek) Grecja przestała być podmiotem politycznym. O losach Grecji zadecydował Rzym (® macedońskie wojny), podporządkowując ją sobie (146) i czyniąc w 27 r. p.n.e. odrębną prowincją (Achaja). Przejęta przez Rzymian kultura starożytnej Grecji stała się jednym z fundamentów współcz. kultury europejskiej.
N.G.L. HAMMOND Dzieje Grecji, Warszawa 1973;
P. LÉVEQE Świat grecki, Warszawa 1973;