GRECJA STAROŻYTNA. HISTORIA. Zasiedlona przynajmniej od środk.
paleolitu, w epokę brązu weszła ok. 3000 p.n.e. W wyniku
migracji w II tysiącl. p.n.e. Grecja została zajęta przez nową
indoeur. ludność (® Grecy), ukształtował się stan
posiadania i utrwaliły odrębności poszczególnych grup
etnicznych (® Jonowie, Achajowie, Dorowie). W XVII-XII w. p.n.e.
na terenie starożytnej Grecji rozwinęła się oryginalna
kultura zw. mykeńską od jej gł. ośr. Myken. W okresie tym
poza Mykenami istniało wiele innych organizmów państw. -
Tyryns, Pylos, Orchomenos. Władcy rezydowali w obronnych
cytadelach, z których zarządzali podległym sobie terytorium. O
funkcjonowaniu administracji król. informują odczytane 1952
tabliczki z pismem linearnym B. O schyłku świata mykeńskiego
opowiadają Iliada i Odyseja (® trojańska wojna). Królestwa
mykeńskie upadły na przeł. XIII i XII w. p.n.e. w wyniku
najazdu Dorów. Zniszczenia dokonane przez Dorów otworzyły
okres tzw. wieków ciemnych (XII-VIII w. p.n.e.), podczas którego
załamał się rozwój dotychczasowej kultury. Jej tradycje
przetrwały gł. w Attyce i na Cyprze, przodujących ośr. pocz.
I tysiącl. p.n.e. W omawianej epoce doszło do skolonizowania
przez Greków wsch. wybrzeży Azji Mniejszej (Jonia, Doryda i
Eolia). Zasadniczy przełom w dziejach starożytnej Grecji nastąpił
w okresie archaicznym (ok. 800-500 p.n.e.). W jego początkach
powstał alfabet gr., pojawiły się pierwsze dzieła lit. (najpierw
śpiewane, recytowane, później spisane, m.in. poematy ® Homera),
doszło do ukształtowania się charakterystycznego dla Greków
modelu państwa - polis, rozumianego jako wspólnota obywateli.
Narastający kryzys społ. (dominacja arystokracji, wzrost liczby
ludzi bez ziemi oraz bogacących się na handlu i rzemiośle)
spowodował emigrację ludności poszukującej lepszych warunków
życia nad M. Czarnym, w Italii i dalej (® wielka kolonizacja
grecka; VIII-VI w. p.n.e.) oraz walki wewn. w polis. Zmiany
zachodzące w technice walki (® falanga , hoplici) zwiększyły
znaczenie średniozamożnych chłopów, służących w ciężkozbrojnej
piechocie i uderzyły w polit. monopol arystokracji. Powszechne
żądania sprawiedliwości doprowadziły do pierwszych
kodyfikacji praw (Zaleukos, Drakon), prób reformy ustroju (Solon),
wreszcie do pojawienia się tyranów (Periander, Pizystrat,
Polikrates). W okresie archaicznym umocniła się wspólnota kult.
Greków (® Hellenowie , amfiktionie, igrzyska greckie), zaczęła
się rozwijać literatura (® Grecja Starożytna - Literatura)
oraz sztuka (® Grecja Starożytna - Sztuka), filozofia i nauka.
Pod koniec tego okresu ustaliły się ostatecznie oryginalność
ustrojowa i kulturowa oraz wpływy polit. Sparty (® Peloponeski
Związek). Jej późniejszy gł. rywal - Ateny podlegały w VI w.
procesowi intensywnych przeobrażeń wewn. (Solon, Pizystrat,
Klejstenes). Zaangażowanie Aten w antypers. rewoltę miast gr. w
Azji Mniejszej (powstanie jońskie 499-494) naraziło je na
wyprawę odwetową (bitwa pod Maratonem 490, ® Miltiades ). W
czasie drugiego najazdu (480-479) przeciwko Persom wystąpiła
koalicja Greków skupionych wokół Sparty i Aten (® perskie
wojny). Przegrana pod Salaminą i Platejami zmusiła Persów do
odwrotu. Po wycofaniu się Sparty wojnę kontynuowały Ateny wraz
ze swoimi nowymi sojusznikami z ® Ateńskiego Związku Morskiego.
Dzięki kontroli nad Związkiem i jego zasobami Ateny stały się
największą potęgą mor. Grecji. W samych Atenach wzrosły wpływy
najuboższych obywateli, którzy służąc we flocie najwalniej
przysłużyli się do zbudowania potęgi Aten i następnie żądali
praw dla siebie. Za sprawą Efialtesa i Peryklesa w Atenach zwyciężyła
demokracja. W czasach Peryklesa Ateny były niekwestionowaną
kult. stolicą Grecji. Potężniejący konflikt z zaniepokojoną
postępami Aten Spartą doprowadził do wojny ® peloponeskiej (431-404),
klęski Aten, rozpadu I Ateńskiego Związku Mor., zniszczeń i
chaosu w całej Grecji. Autorytaryzm Sparty naraził ją na
niezadowolenie innych państw i wojnę koryncką (295-387).
Poparcie Persji (® Antalkidasa pokój; przeł. 387 i 386) ocaliło
na krótko pozycję Sparty. Podważyło ją w następnych latach
wzmocnienie Teb (Epaminondas, Pelopidas) i Aten, które stworzyły
II Ateński Związek Mor. (378). Niezwyciężona dotąd armia
spartańska poniosła klęskę pod Leuktrami (371), co dało
hegemonię Tebom (do 362). Osłabienie i rozbicie wewn. świata
gr. po załamaniu Teb i rozpadzie II Ateńskiego Związku Mor.
bezlitośnie wykorzystał władca Macedonii Filip II (359-336).
Zwycięstwo maced. pod Cheroneą (338) przypieczętowało upadek
niezawisłości Greków, którzy zachowali jednak dotychczasowe
struktury społ. i polityczne. Filip II, a następnie jego syn,
Aleksander III Wielki kontrolowali sprawy gr. jako hegemonowie
Związku ® Korynckiego. Z chwilą rozpoczęcia przez Aleksandra
III Wielkiego zwycięskiej wyprawy przeciwko Persji (334-323) skończył
się okres klas. w dziejach Grecji. Podboje Aleksandra III
Wielkiego doprowadziły do zasadniczych przesunięć centrów
kultury, które w ® hellenizmie znajdowały się gł. na
Wschodzie. Znaczenie jako ośr. nauk. i artyst. zachowały
jedynie Ateny. Mimo podejmowanych prób (® Etolski Związek,
Achajski Związek) Grecja przestała być podmiotem politycznym.
O losach Grecji zadecydował Rzym (® macedońskie wojny),
podporządkowując ją sobie (146) i czyniąc w 27 r. p.n.e. odrębną
prowincją (Achaja). Przejęta przez Rzymian kultura starożytnej
Grecji stała się jednym z fundamentów współcz. kultury
europejskiej.
N.G.L. HAMMOND Dzieje Grecji, Warszawa 1973;
P. LÉVEQE Świat grecki, Warszawa 1973;