REALIZM TEORIOPOZNAWCZY, realizm epistemologiczny, stanowisko
w ® teorii poznania, przyjmujące, że źródłem ludzkiego
poznania są byty istniejące niezależnie od umysłu ludzkiego i
znajdujące się na zewnątrz człowieka poznającego; realizm
teoriopoznawczyjest przeciwieństwem wszelkich odmian ®
agnostycyzmu i subiektywnego idealizmu, negujących możliwość
poznania rzeczywistości. W filoz. sporze o wzajemny stosunek
podmiotu i przedmiotu w procesie poznania realizm teoriopoznawczy
wystąpił jako: realizm naiwny, głoszący (w myśl zasad tzw.
zdrowego rozsądku), że przedmiot poznawany jest identyczny z
jego obrazem w umyśle poznającym, a jakości zmysłowe
przedmiotu (barwa, kształt itp. ® jakość) "tkwią"
w nim immanentnie; realizm krytyczny , utrzymujący, że obraz
rzeczywistości w umyśle poznającym nie jest jej prostą kopią,
lecz rezultatem obiektywnego oddziaływania rzeczywistości na
zmysły podmiotu percypującego. Realizm teoriopoznawczy (różnie
interpretowany) występuje zarówno w ® tomizmie, jak w
marksizmie (materializmie dialektycznym), a także u niektórych
przedstawicieli filozofii ® analitycznej.
NATURALIZM [franc. < łac.], filoz. stanowisko, zgodnie z którym
cała rzeczywistość daje się wyjaśnić za pomocą przyczyn
naturalnych, a zwł. tłumaczące ogół zjawisk i zdarzeń, które
zachodzą w świecie działaniem praw przyrody; w tym rozumieniu
n. stanowi jedną z gł. form przejawiania się stanowiska
materialist. (® materializm); od poł. XIX w. podstawą filoz.
uogólnień n. stała się teoria ewolucji, a n. wszedł w skład
kierunków filoz. związanych z ® ewolucjonizmem. N. cechował
etykę i filozofię polit. T. Hobbesa (który uważał, że człowiekiem
i instytucjami społ. rządzą te same prawa mech. co przyrodą),
był tendencją dominującą w filozofii oświecenia, cechował
pozytywizm i neopozytywizm, utylitaryzm (utożsamienie dobra i
przyjemności), niektóre nurty w psychologii współcz., np.
behawioryzm.
SYMBOLIZM [gr.], filoz.:
1) wywodząca się z neokantyzmu szkoły marburskiej
epistemologiczna teoria form symbol. właściwych umysłowi,
danych mu a priori, których funkcja poznawcza polega na
integrowaniu i syntetyzowaniu całokształtu ludzkiego doświadczenia;
2) koncepcja stworzona przez E. Cassirera, będąca w zasadzie
filozofią kultury, usiłująca ująć kulturę jako symbol. wytwór
ducha ludzkiego, jako system treści poznawczych i znaczeń
powstających w wyniku symbol. aktywności poznawczej umysłu.
IMPRESJONIZM, kierunek w kulturze europejskiej ostatniego 30-lecia
XIX w. i początku XX w., zainicjowany w sztukach plastycznych (zwł.
w malarstwie), mający swoje odpowiedniki w literaturze i muzyce.
lit. W liryce (P. Verlaine, K. Przerwa Tetmajer) impresjonizm
przejawiał się jako dążność do utrwalania w obrazie
poetyckim przelotnych wrażeń i nastrojów, do wywoływania
doznań zmysłowo-uczuciowych poprzez swobodne skojarzenia wrażeń
różnego typu (barw, dźwięków); w prozie (J.K. Huysmans, W.S.
Reymont, S. Żeromski) i w dramacie (M. Maeterlinck) prowadził
do rozluźnienia kompozycji, fragmentaryczności, wyeksponowania
pierwiastków liryczno-nastrojowych; w krytyce literackiej wyrażał
się w formułowaniu osobistych ocen na temat dzieła
literackiego, wolnych od zobowiązań naukowych i ideologicznych;
impresjonizm w literaturze nie był kierunkiem samodzielnym,
wchodził w związki z innymi prądami (naturalizm, symbolizm).
DEKADENTYZM [franc.], tendencje występujące w kulturze schyłku
XIX w. jako wyraz przekonania o zmierzchu i upadku cywilizacji
eur.; termin użyty po raz pierwszy we Francji (przedmowa Th.
Gautiera do Kwiatów zła Ch. Baudelaire'a 1868) i tam
upowszechniony (pismo "Décadent" 1886-89, twórczość
symbolistów), przyjął się następnie w innych krajach eur. (także
w formie: fin de siecle). Podłożem dekadentyzmu były zjawiska
towarzyszące procesom industrializacji i urbanizacji,
dezintegracji tradycyjnych układów i więzi społ., powszechnie
akceptowanych norm i zasad obyczajowych i moralnych, co
interpretowano jako oznakę wyczerpania całej kultury kręgu łac.
i zapowiedź jej rychłego końca. Najpełniejszą manifestację
lub opis postaw dekadenckich prezentowała twórczość prekursorów
i przedstawicieli ® modernizmu, m.in. Baudelaire'a, P.
Verlaine'a, S. Mallarmégo, J.K. Huysmansa (powieść Na wspak),
P. Bourgeta, A.Ch. Swinburne'a, O. Wilde'a, A. Strindberga, M.
Maeterlincka, w Polsce - S. Przybyszewskiego, W. Berenta (Próchno),
K. Przerwy-Tetmajera. Charakterystyczna dla dekadentyzmu świadomość
wyobcowania ze społeczeństwa mieszczańskiego i ostra opozycja
wobec jego moralności i kultury wyrażały się w zróżnicowanych
i niejednoznacznych formach: kult artysty, jako jednostki stojącej
ponad tłumem "filistrów", i sztuki czystej,
uwolnionej od zadań służebnych (® "sztuka dla sztuki"),
splatał się z poczuciem bezcelowości wszelkiego buntu i działania,
uwydatnianie objawów znużenia, zniechęcenia, bezsiły i
przesytu łączyło się z przewrotną fascynacją tymi stanami
oraz demonstrowaniem postaw hedonistycznych i anarchicznych, co
uzewnętrzniło się zwł. w stylu obyczajowym środowisk moderny
artyst. (® cyganeria). W Polsce dekadentyzm odegrał zrazu rolę
twórczego fermentu w fazie przełomu modernist. (zwalczany wówczas
ostro przez krytykę zachowawczą jako objaw psychopatologii społ.
i artyst.), jednak w miarę nasilania się tendencji społ.-nar.
w literaturze ® Młodej Polski został przezwyciężony i
odrzucony przez czołowych twórców okresu (S. Brzozowski);
pewne elementy dekadentyzmu znalazły rozwinięcie w XX-wiecznym
® katastrofizmie.
SECESJA [łac.], Styl 1900, franc. Art Nouveau, niem. Jugendstil,
Sezessionsstil, ang. Modern Style, wł. Stile floreale, Stile
liberty, ruch artyst., rozwijał się 1895-1905, obejmował gł.
architekturę wnętrz i sztukę użytkową oraz wytworzony przez
nie styl ornamentacji; wywodzi się z ang. ruchu ® Arts and
Crafts, założeń artyst. ® prerafaelitów, estetyzmu fin de
siecle'u oraz z literatury i malarstwa symbolizmu i wczesnego
modernizmu. Secesja była skierowana przeciw akademizmowi,
wszelkim formom iluzjonizmu (gł. impresjonizmowi), a zwł.
historyzmowi i "bezstylowości" w sztuce; jej gł.
celem było dążenie do stworzenia syntet. stylu obejmującego
wszystkie dziedziny twórczości plast., a założeniem - równość
wszystkich dziedzin sztuki, zniesienie różnicy między tzw.
sztuką czystą a sztuką stosowaną. Charakterystycznymi cechami
secesji było zamiłowanie do falistych i płynnych linii,
ornament o formach abstrakc. i stylizowanych motywach roślinnych
i zwierzęcych, pełne wyrafinowania swobodne układy
kompozycyjne, najczęściej asymetryczne, dekoracyjność i płaszczyznowość,
linearyzm oraz subtelna, jasna kolorystyka.
Secesja przejawiła się najpełniej w architekturze wnętrz,
malarstwie dekor., witrażu, metaloplastyce, złotnictwie,
ceramice i szkle artyst., grafice użytkowej (książka, druki
ulotne, plakat), introligatorstwie, tkactwie artyst., stroju i
jego akcesoriach, meblarstwie. W malarstwie z secesją wiąże się
gł. nurt symbolizmu - twórczość ® nabistów oraz G. Klimta,
F. Hodlera, E. Muncha, a w Polsce - J. Mehoffera, W.
Wojtkiewicza, F. Ruszczyca, S. Wyspiańskiego; secesja wystąpiła
w sztuce wielu krajów eur., m.in.: W. Brytanii (Ch.F.A. Voysey,
A.V. Beardsley, Ch.R. Mackintosh), Francji (H. Guimard, L.
Majorelle, E. Gallé, E. Gaillard, R. Lalique), Belgii (V. Horta,
H. van de Velde, P. Wolfers), Holandii (J. Toorop), Niemiec (®
Secesja Monachijska, Secesja Berlińska) i Austrii (® Secesja
Wiedeńska), przyjmując w różnych ośr. odrębne oblicze.
Wybitnym i odosobnionym zjawiskiem była twórczość hiszp.
architekta A. Gaudiego, amer. złotnika i projektanta szkła L.C.
Tiffany'ego oraz czes. malarza i grafika A. Muchy. Z secesją wiążą
się także idee ros. ugrupowania ® Mir iskusstwa, związki te
dotyczą szczególnie sztuk plast. w okresie ® Młodej Polski.
KUBIZM, kierunek w malarstwie i rzeźbie zainicjowany we Francji
1906-09 przez P. Picassa i G. Braque'a. Terminu kubizm (łac.
cubus 'sześcian', 'kostka') użył krytyk L. Vauxelles w
odniesieniu do dzieł malarzy uczestniczących w Salonie
Jesiennym 1908. W manifestacjach kubistów brali udział m.in.
malarze: A. Gleizes, J. Metzinger, F. Léger, H. Le Fauconnier, J.
Gris, L. Markus (Marcoussis) oraz rzeźbiarze A. Archipenko i E.
Nadelman. W kibizmie rozróżnia się 3 fazy: prekubistyczną (1906-09),
analit. (1909-12), syntet. (po 1912). W historii kubizmu przełomową
rolę odegrał obraz Picassa Panny z Awinionu (1907), zapowiadający
nowe ujęcie bryły w malarstwie dzięki ostrym, łukowatym i
linearnym podziałom figury (analogie z rzeźbą murzyńską);
dalsze zagęszczenie podziałów, zaostrzenie konturów i
rytmizację pola obrazu rozwinął Braque, dając początek nowej
koncepcji przestrzeni w malarstwie - tzw. przestrzeni
kubistycznej (faza analit.); w przestrzeni tej sytuowano
wieloaspektowe wyobrażenia ludzi i rzeczy; w miarę upływu
czasu przybierały one formy graniczących z abstrakcją wariacji
na temat obranego motywu; aby zapobiec swoistemu hermetyzmowi, a
jednocześnie związać sztukę z życiem kubiści posłużyli się
® kolażem ; technika ta zapoczątkowała ostatnią fazę
kubizmu; kubizm był. pierwszym kierunkiem, który radykalnie
zerwał z tradycyjną koncepcją sztuki. Kierunek ten wywarł
decydujący wpływ na dalszy rozwój sztuki XX w. (futuryzm,
konstruktywizm, abstrakcjonizm).
Tendencje kubizmu ujawniły się także na gruncie literatury, zwł.
awangard. poezji franc. (G. Apollinaire, B. Cendrars, M. Jacob, P.
Reverdy), w Polsce gł. w poezji A. Ważyka; kubizm poetycki
cechowało odrzucenie dyskursywnych reguł rozwijania wypowiedzi,
zastąpienie związków przyczynowo-skutkowych między składnikami
obrazu poet. luźnymi zestawieniami elementów odległych w
czasie lub przestrzeni, symultaniczne ukazywanie przedmiotu z
wielu stron, stosowanie metody kolażu.