REALIZM TEORIOPOZNAWCZY, realizm epistemologiczny, stanowisko w ® teorii poznania, przyjmujące, że źródłem ludzkiego poznania są byty istniejące niezależnie od umysłu ludzkiego i znajdujące się na zewnątrz człowieka poznającego; realizm teoriopoznawczyjest przeciwieństwem wszelkich odmian ® agnostycyzmu i subiektywnego idealizmu, negujących możliwość poznania rzeczywistości. W filoz. sporze o wzajemny stosunek podmiotu i przedmiotu w procesie poznania realizm teoriopoznawczy wystąpił jako: realizm naiwny, głoszący (w myśl zasad tzw. zdrowego rozsądku), że przedmiot poznawany jest identyczny z jego obrazem w umyśle poznającym, a jakości zmysłowe przedmiotu (barwa, kształt itp. ® jakość) "tkwią" w nim immanentnie; realizm krytyczny , utrzymujący, że obraz rzeczywistości w umyśle poznającym nie jest jej prostą kopią, lecz rezultatem obiektywnego oddziaływania rzeczywistości na zmysły podmiotu percypującego. Realizm teoriopoznawczy (różnie interpretowany) występuje zarówno w ® tomizmie, jak w marksizmie (materializmie dialektycznym), a także u niektórych przedstawicieli filozofii ® analitycznej.

NATURALIZM [franc. < łac.], filoz. stanowisko, zgodnie z którym cała rzeczywistość daje się wyjaśnić za pomocą przyczyn naturalnych, a zwł. tłumaczące ogół zjawisk i zdarzeń, które zachodzą w świecie działaniem praw przyrody; w tym rozumieniu n. stanowi jedną z gł. form przejawiania się stanowiska materialist. (® materializm); od poł. XIX w. podstawą filoz. uogólnień n. stała się teoria ewolucji, a n. wszedł w skład kierunków filoz. związanych z ® ewolucjonizmem. N. cechował etykę i filozofię polit. T. Hobbesa (który uważał, że człowiekiem i instytucjami społ. rządzą te same prawa mech. co przyrodą), był tendencją dominującą w filozofii oświecenia, cechował pozytywizm i neopozytywizm, utylitaryzm (utożsamienie dobra i przyjemności), niektóre nurty w psychologii współcz., np. behawioryzm.

SYMBOLIZM [gr.], filoz.:
1) wywodząca się z neokantyzmu szkoły marburskiej epistemologiczna teoria form symbol. właściwych umysłowi, danych mu a priori, których funkcja poznawcza polega na integrowaniu i syntetyzowaniu całokształtu ludzkiego doświadczenia;
2) koncepcja stworzona przez E. Cassirera, będąca w zasadzie filozofią kultury, usiłująca ująć kulturę jako symbol. wytwór ducha ludzkiego, jako system treści poznawczych i znaczeń powstających w wyniku symbol. aktywności poznawczej umysłu.

IMPRESJONIZM, kierunek w kulturze europejskiej ostatniego 30-lecia XIX w. i początku XX w., zainicjowany w sztukach plastycznych (zwł. w malarstwie), mający swoje odpowiedniki w literaturze i muzyce. lit. W liryce (P. Verlaine, K. Przerwa Tetmajer) impresjonizm przejawiał się jako dążność do utrwalania w obrazie poetyckim przelotnych wrażeń i nastrojów, do wywoływania doznań zmysłowo-uczuciowych poprzez swobodne skojarzenia wrażeń różnego typu (barw, dźwięków); w prozie (J.K. Huysmans, W.S. Reymont, S. Żeromski) i w dramacie (M. Maeterlinck) prowadził do rozluźnienia kompozycji, fragmentaryczności, wyeksponowania pierwiastków liryczno-nastrojowych; w krytyce literackiej wyrażał się w formułowaniu osobistych ocen na temat dzieła literackiego, wolnych od zobowiązań naukowych i ideologicznych; impresjonizm w literaturze nie był kierunkiem samodzielnym, wchodził w związki z innymi prądami (naturalizm, symbolizm).

DEKADENTYZM [franc.], tendencje występujące w kulturze schyłku XIX w. jako wyraz przekonania o zmierzchu i upadku cywilizacji eur.; termin użyty po raz pierwszy we Francji (przedmowa Th. Gautiera do Kwiatów zła Ch. Baudelaire'a 1868) i tam upowszechniony (pismo "Décadent" 1886-89, twórczość symbolistów), przyjął się następnie w innych krajach eur. (także w formie: fin de siecle). Podłożem dekadentyzmu były zjawiska towarzyszące procesom industrializacji i urbanizacji, dezintegracji tradycyjnych układów i więzi społ., powszechnie akceptowanych norm i zasad obyczajowych i moralnych, co interpretowano jako oznakę wyczerpania całej kultury kręgu łac. i zapowiedź jej rychłego końca. Najpełniejszą manifestację lub opis postaw dekadenckich prezentowała twórczość prekursorów i przedstawicieli ® modernizmu, m.in. Baudelaire'a, P. Verlaine'a, S. Mallarmégo, J.K. Huysmansa (powieść Na wspak), P. Bourgeta, A.Ch. Swinburne'a, O. Wilde'a, A. Strindberga, M. Maeterlincka, w Polsce - S. Przybyszewskiego, W. Berenta (Próchno), K. Przerwy-Tetmajera. Charakterystyczna dla dekadentyzmu świadomość wyobcowania ze społeczeństwa mieszczańskiego i ostra opozycja wobec jego moralności i kultury wyrażały się w zróżnicowanych i niejednoznacznych formach: kult artysty, jako jednostki stojącej ponad tłumem "filistrów", i sztuki czystej, uwolnionej od zadań służebnych (® "sztuka dla sztuki"), splatał się z poczuciem bezcelowości wszelkiego buntu i działania, uwydatnianie objawów znużenia, zniechęcenia, bezsiły i przesytu łączyło się z przewrotną fascynacją tymi stanami oraz demonstrowaniem postaw hedonistycznych i anarchicznych, co uzewnętrzniło się zwł. w stylu obyczajowym środowisk moderny artyst. (® cyganeria). W Polsce dekadentyzm odegrał zrazu rolę twórczego fermentu w fazie przełomu modernist. (zwalczany wówczas ostro przez krytykę zachowawczą jako objaw psychopatologii społ. i artyst.), jednak w miarę nasilania się tendencji społ.-nar. w literaturze ® Młodej Polski został przezwyciężony i odrzucony przez czołowych twórców okresu (S. Brzozowski); pewne elementy dekadentyzmu znalazły rozwinięcie w XX-wiecznym ® katastrofizmie.
SECESJA [łac.], Styl 1900, franc. Art Nouveau, niem. Jugendstil, Sezessionsstil, ang. Modern Style, wł. Stile floreale, Stile liberty, ruch artyst., rozwijał się 1895-1905, obejmował gł. architekturę wnętrz i sztukę użytkową oraz wytworzony przez nie styl ornamentacji; wywodzi się z ang. ruchu ® Arts and Crafts, założeń artyst. ® prerafaelitów, estetyzmu fin de siecle'u oraz z literatury i malarstwa symbolizmu i wczesnego modernizmu. Secesja była skierowana przeciw akademizmowi, wszelkim formom iluzjonizmu (gł. impresjonizmowi), a zwł. historyzmowi i "bezstylowości" w sztuce; jej gł. celem było dążenie do stworzenia syntet. stylu obejmującego wszystkie dziedziny twórczości plast., a założeniem - równość wszystkich dziedzin sztuki, zniesienie różnicy między tzw. sztuką czystą a sztuką stosowaną. Charakterystycznymi cechami secesji było zamiłowanie do falistych i płynnych linii, ornament o formach abstrakc. i stylizowanych motywach roślinnych i zwierzęcych, pełne wyrafinowania swobodne układy kompozycyjne, najczęściej asymetryczne, dekoracyjność i płaszczyznowość, linearyzm oraz subtelna, jasna kolorystyka.
Secesja przejawiła się najpełniej w architekturze wnętrz, malarstwie dekor., witrażu, metaloplastyce, złotnictwie, ceramice i szkle artyst., grafice użytkowej (książka, druki ulotne, plakat), introligatorstwie, tkactwie artyst., stroju i jego akcesoriach, meblarstwie. W malarstwie z secesją wiąże się gł. nurt symbolizmu - twórczość ® nabistów oraz G. Klimta, F. Hodlera, E. Muncha, a w Polsce - J. Mehoffera, W. Wojtkiewicza, F. Ruszczyca, S. Wyspiańskiego; secesja wystąpiła w sztuce wielu krajów eur., m.in.: W. Brytanii (Ch.F.A. Voysey, A.V. Beardsley, Ch.R. Mackintosh), Francji (H. Guimard, L. Majorelle, E. Gallé, E. Gaillard, R. Lalique), Belgii (V. Horta, H. van de Velde, P. Wolfers), Holandii (J. Toorop), Niemiec (® Secesja Monachijska, Secesja Berlińska) i Austrii (® Secesja Wiedeńska), przyjmując w różnych ośr. odrębne oblicze. Wybitnym i odosobnionym zjawiskiem była twórczość hiszp. architekta A. Gaudiego, amer. złotnika i projektanta szkła L.C. Tiffany'ego oraz czes. malarza i grafika A. Muchy. Z secesją wiążą się także idee ros. ugrupowania ® Mir iskusstwa, związki te dotyczą szczególnie sztuk plast. w okresie ® Młodej Polski.

KUBIZM, kierunek w malarstwie i rzeźbie zainicjowany we Francji 1906-09 przez P. Picassa i G. Braque'a. Terminu kubizm (łac. cubus 'sześcian', 'kostka') użył krytyk L. Vauxelles w odniesieniu do dzieł malarzy uczestniczących w Salonie Jesiennym 1908. W manifestacjach kubistów brali udział m.in. malarze: A. Gleizes, J. Metzinger, F. Léger, H. Le Fauconnier, J. Gris, L. Markus (Marcoussis) oraz rzeźbiarze A. Archipenko i E. Nadelman. W kibizmie rozróżnia się 3 fazy: prekubistyczną (1906-09), analit. (1909-12), syntet. (po 1912). W historii kubizmu przełomową rolę odegrał obraz Picassa Panny z Awinionu (1907), zapowiadający nowe ujęcie bryły w malarstwie dzięki ostrym, łukowatym i linearnym podziałom figury (analogie z rzeźbą murzyńską); dalsze zagęszczenie podziałów, zaostrzenie konturów i rytmizację pola obrazu rozwinął Braque, dając początek nowej koncepcji przestrzeni w malarstwie - tzw. przestrzeni kubistycznej (faza analit.); w przestrzeni tej sytuowano wieloaspektowe wyobrażenia ludzi i rzeczy; w miarę upływu czasu przybierały one formy graniczących z abstrakcją wariacji na temat obranego motywu; aby zapobiec swoistemu hermetyzmowi, a jednocześnie związać sztukę z życiem kubiści posłużyli się ® kolażem ; technika ta zapoczątkowała ostatnią fazę kubizmu; kubizm był. pierwszym kierunkiem, który radykalnie zerwał z tradycyjną koncepcją sztuki. Kierunek ten wywarł decydujący wpływ na dalszy rozwój sztuki XX w. (futuryzm, konstruktywizm, abstrakcjonizm).
Tendencje kubizmu ujawniły się także na gruncie literatury, zwł. awangard. poezji franc. (G. Apollinaire, B. Cendrars, M. Jacob, P. Reverdy), w Polsce gł. w poezji A. Ważyka; kubizm poetycki cechowało odrzucenie dyskursywnych reguł rozwijania wypowiedzi, zastąpienie związków przyczynowo-skutkowych między składnikami obrazu poet. luźnymi zestawieniami elementów odległych w czasie lub przestrzeni, symultaniczne ukazywanie przedmiotu z wielu stron, stosowanie metody kolażu.