CEZAR, Gajusz Juliusz Cezar, Caius Iulius Caesar (101-44), rzym. wódz, polityk i pisarz; związany ze stronnictwem popularów, zięć Cynny i krewny Mariusza; podczas proskrypcji sullańskich wygnany z Rzymu; w 68 r. kwestor, w 65 r. edyl, w 63 r. pontifex maximus, w 62 r. jako pretor bezskutecznie stawał w obronie spiskowców (® Katylina) i na tym tle popadł w konflikt z Cyceronem; w 61 r. namiestnik prow. Hispania ulterior. W 60 r. zawarł nieformalne porozumienie z Pompejuszem Wielkim i Krassusem (I ® triumwirat ). W 59 r. jako konsul przeprowadził reformę agrarną - rozdzielił ziemię między część proletariuszy oraz weteranów Pompejusza Wielkiego, co spotkało się z silną opozycją w senacie (Katon Młodszy Utyceński). W 58 r. namiestnik Galii Przedalpejskiej i Narbońskiej; interweniował w spory między plemionami galijskimi, pokonał Helwetów i Germanów pod wodzą Ariowista; 57-56 r. podbił całą Galię; w 55 i 54 r. przeprowadził 2 ekspedycje do Brytanii, nie zajął jednak wyspy; 52-51 r. stłumił wielkie powstanie Galów pod wodzą Wercyngetoryksa odnosząc decydujące zwycięstwo pod Alezją. Wzrastająca potęga Cezara zaniepokoiła Pompejusza Wielkiego i senat, który starał się ograniczyć jego wpływy. Na pocz. 49 r. doszło do wojny domowej: Cezar przekroczył Rubikon (® alea iacta est) i zajmował Italię; w 48 r. Pompejusz Wielki poniósł decydującą klęskę pod Farsalos w Tesalii. W 48 r. Cezar interweniował na korzyść Kleopatry VII w spory dynastyczne wśród Ptolemeuszów; w 47 r. pokonał króla Pontu, Farnacesa II (® veni, vidi, vici); w 46 r. rozbił siły przeciwników pod Tapsus w Afryce i pod Mundą w Hiszpanii. Wielokrotny konsul i dyktator (49, 48, 45 r.); w 44 r. przyjął dyktaturę dożywotnią; ograniczył wyzysk prowincji, osadzał w koloniach proletariat i weteranów, zreformował kalendarz (kalendarz juliański). Posunięcia te, jak i wyjątkowy charakter władzy Cezara, spowodowały zawiązanie spisku, w wyniku którego został on zamordowany 15 III (idy marcowe). Jako pisarz pozostawił m.in. Wojnę galijską i O wojnie domowej .