August II Mocny
- urodził się: 1670, zmarł: 1733
- na tronie w latach 1697-1733 (z przerwą w latach 1706-1709)
- pierwszy władca dynastii Wettinów
- poprzednik: Jan III Sobieski
- następca: August III
- syn Jana Jerzego III Wettina, elektora saskiego i Anny Zofii, córki
Fryderyka III, króla Danii
- żona: Krystyna Eberhardyna, córka Krystiana Ernesta,
margrabiego Bayreuth z młodszej linii Hohenzollernów (ród
Brandenburg-Kulmbach) oraz Zofii Luizy
- dzieci: Fryderyk August (w Polsce August III), późniejszy mąż
arcyksiężniczki Marii Józefy, córki Cesarza Józefa I
- przydomek Mocny, nadany przez współczesnych mu ludzi z uwagi
na nienaturalną siłę Augusta.
Władca prywatnie
Fryderyk August urodził się w roku 1670. Był synem Jana
Jerzego III Wettina, elektora saskiego oraz Anny Zofii, królewny
duńskiej. Jego starszy brat i następca tronu Saksonii był
chorowitym intelektualistą i niezbyt lubił tryskającego życiem
brata. Ten brak serdeczności przerodził się we wrogość i
nawet matka nie potrafiła pogodzić synów. Fryderyk August był
jej ulubieńcem. Otrzymał typowe dla owego czasu wykształcenie
dworskie, dające ogólne i powierzchowne rozeznanie w ówczesnym
stanie wiedzy. Uzupełnił je podróżami po dworach europejskich.
Interesował się alchemią, kabalistyką i astrologią a także
sztuką. Na codzień miał jednak bardziej pospolite gusta.
Wszelkiego rodzaju zabawy, biesiady, hulanki i pijaństwa należały
do jego ulubionych zajęć. Mówiono, że poświęciłby wygranie
bitwy dla urządzenia udanej imprezy. Przy tym wszystkim
utrzymywał świetną kondycję, był niezwykle odporny na
wszelkie trudy fizyczne i zawsze zdumiewał wszystkich swoją
energią. Fryderyk August obejmując władzę w Polsce przyjął
imię August II. Był atletycznej budowy, przy tym niezwykle
przystojny i pociągający. Słynął ze swej herkulesowej siły
- łamał podkowy, giął żelazo, dźwigał bloki skalne, był mężczyzną
o ogromnej sile witalnej i temperamencie. Była to postać barwna
i nietuzinkowa, stanowiąca mieszaninę zalet męża stanu i
cynicznego oszusta. August II był inteligentny i błyskotliwy,
miał wyrobiony smak artystyczny. Przy tym odznaczał się
cynizmem, bezwzględnością i uporem. Był odważnym i bitnym żołnierzem,
ale nie miał uzdolnień operacyjnych i był bardzo złym wodzem,
do czego nigdy nie chciał się przyznać. Cechowała go ogromna
pewność siebie i wiara we własne, nieograniczone możliwości.
Przy wygórowanych ambicjach brak mu było jednak wytrwałości.
Historycy określają go jako chimerycznego fantastę, który nie
miał poczucia rzeczywistości. August II słynął z braku zasad
moralnych, dopuszczał się kłamstwa i zdrady. Był niezwykle
wrażliwy na wdzięki niewieście. Miał mnóstwo kobiet ze
wszystkich warstw społecznych. Mimo, że był żonaty przez 34
lata niektóre z jego kochanek zaznały sławy tak dużej, że
przyćmiła ona znaczenie prawowitej żony króla-elektora.
Niemniej August nigdy nie obrażał żony, zachowywał pozory
poprawnego związku, dbał by okazywano jej szacunek i zawsze
zaspokajał jej materialne potrzeby. Jednocześnie naśladując
Króla - Słońce, trzymał oficjalne metresy i otaczał je
splendorami. W 1693 roku ożenił się z Krystyną Eberhardyną,
margrabianką Bayreuth. Mimo urody żony, szybko zaczął szukać
wrażeń gdzie indziej. Krystyna urodziła Augustowi syna,
Fryderyka Augusta. August II zawsze odnosił się do żony z
szacunkiem. Żyli w separacji, ale w zgodzie mimo, że Krystynę
Eberhardynę mierził tryb życia męża i jego cynizm. Jedyny
poważny konflikt między małżonkami dotyczył wymuszonej przez
króla zmiany wyznania syna, oddanego pod opiekę jezuitów.
Pierwszą słynną faworytą Augusta była Aurora von Konigsmark.
Była to piękna i mądra kobieta odznaczająca się wielkim
taktem. August długo musiał zabiegać o jej względy. Urodziła
syna, Maurycego, w obliczu nowej kochanki króla usunęła się
bez walki z życia Augusta. August hojnie ją za to wynagrodził,
a synem, jak wszystkimi swymi dziećmi, opiekował się
troskliwie. Kolejną faworytą Augusta Mocnego była Esterla
hrabianka Lamberg. Była to bezwzględna i podstępna kobieta, z
którą król rozstał się w gniewie. Jej następczynią u boku
Augsta II była Urszula Lubomirska, siostrzenica prymasa
Radziejowskiego. Król doprowadził do unieważnienia jej małżeństwa
i załatwił jej tytuł księżnej cieszyńskiej. Słynna dzięki
powieści Kraszewskiego hrabina Cosel (ten tytuł uzyskał dla
niej król od cesarza), miała ogromny wpływ na Augusta. Nazywała
się Anna Konstancja baronowa von Hoym. Uzyskała od króla, w
razie śmierci legalnej małżonki, obietnicę małżeństwa.
Ponieważ nie chciała po cichu ustąpić miejsca swej następczyni,
rozgniewany król osadził ją w twierdzy do końca życia. Po
niej August II miał jeszcze wiele romansów i przygód. Podkreślić
należy, że opiekował się wszystkimi dziećmi, które miał ze
swymi kochankami. Zaopatrywał je w dobra, tytuły, umożliwiał
im karierę u swego boku. W 1733 roku, w czasie ostatniej,
dramatycznej rozgrywki o reformę państwa, król po wielkim pijaństwie
zjechał chory do Warszawy. Zmarł na Zamku, przeklinając tych,
co go do Polski przywiedli. Jego ostatnie słowa miały brzmieć:
"Całe moje życie było jednym nieprzerwanym grzechem. Boże,
zlituj się nade mną."
.
Działalność publiczna.
Fryderyk August w 1694 r po śmierci starszego brata odziedziczył
władzę w Saksonii. Po śmierci Jana III Sobieskiego w Polsce
nastał czas burzliwego bezkrólewia (lata 1696-1697). Szlachta
podjęła wtedy decyzję, aby odrzucić kandydatury rodzimych
pretendentów do tronu. Spośród obcych kandydatów największe
szanse miał książę Conti, popierany przez Ludwika XIV. Jednak
solidarna postawa Austrii, Rosji i Brandenburgii uniemożliwiła
suwerenną elekcją. Piotr I wręcz zagroził wojną oświadczając,
że wybór kandydata Francji, sojuszniczki Turcji, na tron polski
uzna za akcję wrogą wobec Rosji. Francuz został wybrany większością
głosów, ale zwolennicy elektora saskiego, przekupieni lub
zastraszeni (bowiem Fryderyk August wkroczył do Polski z
wojskiem saskim) okrzyknęli Sasa królem Polski. Zanim książę
Conti przybył morzem do Gdańska, August koronował się w
Krakowie w 1697 roku. Tak więc stosując przekupstwo, przemoc i
politykę faktów dokonanych elektor saski zasiadł na tronie
polskim, przyjmując imię Augusta II. Pozyskał szlachtę przyjęciem
religii katolickiej i obietnicą, że to samo uczyni jego rodzina.
Uzyskał tym samym poparcie kurii rzymskiej, która starała się
nadać tej sprawie maksymalny rozgłos. Szlachta w ustawie pacta
conventa postawiła warunek, że żona króla nie będzie mieszać
się do polityki i może przybyć do Polski dopiero po przejściu
na katolicyzm. Żona Augusta II, Krystyna Eberhardyna, była
zagorzałą luteranką i zdecydowanie odrzucała możliwość
konwersji. Z tego powodu do Polski nigdy nie przyjechała i nie
była koronowana na królową Polski. Zmiana wyznania przez
Augusta wywołała niepokój w Saksonii. Saksonia była od lat
twierdzą luteranizmu i postępek Augusta stanowił potężny
cios w uczucia religijne Sasów i polityczne rachuby innych władców
protestanckich Europy. Stąd interwencje dyplomatyczne i wrzenie
w Saksonii a nawet spisek detronizacyjny. August starał się
uspokoić te niepokoje, zapewniając, że przekonania religijne
Sasów nie zostaną naruszone, a pozycja kościoła luterańskiego
pozostanie niezmieniona. Sam August niezbyt przejął się swą
nową wiarą. Wiadomo, że wkrótce po konwersji zawiesił psu na
szyi niedawno otrzymany różaniec. Niemniej publicznie podkreślał
swą gorliwość religijną. Wzorem politycznym dla Augusta II był
"Król Słońce" - król Francji. Stanowił on dla
niego ideał władcy, a francuski absolutyzm chciał wprowadzić
w Polsce i Saksonii. August II liczył, że połączony potencjał
saski i polski stworzy potężne państwo w Europie środkowo -
wschodniej. Uprzemysłowiona Saksonia i rolnicza Polska miały się
uzupełniać pod względem gospodarczym, a Saksonia miała mu
dostarczyć środków na ograniczenie wolności szlachty i
wprowadzenie w Polsce rządów dynastycznych i absolutnych.
Wettinowie mieli dziedzicznie objąć we władanie Inflanty bądź
Kurlandię. Wzmocniłoby to ich pozycję w Rzeczypospolitej i
Wettinowie mogliby sięgnąć nawet po koronę cesarską. August
II imponował nowym poddanym majestatem monarszym, jaki potrafił
roztaczać wokół swojej osoby. Skupiał wokół siebie
stronnictwo dworskie, umiejętnie rozdając urzędy. Miał
poparcie episkopatu. Jednak brak było w Polsce sił społeczno -
politycznych, które poparłyby jego dążenia do zmiany ustroju
Rzeczypospolitej. August utrzymywał wojska saskie w Polsce,
sprowadzał saskich urzędników, starał się zacieśnić związki
gospodarcze między obu krajami. Ta polityka integracji napotkała
jednak opór szlachty. Największym niepowodzeniem Augusta i w
sumie zdradą sprawy polskiej była niespełniona nadzieja, że
zdoła pozyskać pomoc mocarstw ościennych w realizacji swej
polityki, choćby za cenę ustępstw terytorialnych. Początkowo
liczył, że po zakończeniu wojny z Turcją dojdzie do jej
podziału i jemu dostanie się co najmniej Mołdawia, która będzie
podporą dynastii Wettinów. Jednak wyprawa wojsk polsko -
saskich na Mołdawię w 1698 roku nie przyniosła rezultatów a
pokój karłowicki przyniósł także rozczarowanie. W takiej
sytuacji August II Mocny postanowił uzyskać Inflanty, które
jak wcześniej Mołdawia, miały być bramą do wprowadzenia
absolutyzmu w Polsce. Wszedł więc w porozumienie z carem
rosyjskim Piotrem I i na spotkaniu w 1698 roku uzgodnili wspólną
walkę ze Szwecją i podział zdobyczy po zwycięstwie. Tym
sposobem Polska została wplątana w drugą wojnę północną (lata
1700-1721). Rzeczpospolita stała się terenem niszczącej wojny
między mocarstwami. Wyszła z tej wojny spustoszona, uzależniona
od Rosji i bez Inflant. W dodatku w czasie okupacji szwedzkiej część
szlachty polskiej zdetronizowała Augusta, powołując na tron
Stanisława Leszczyńskiego. Karol XII zmusił Augusta do
zrzeczenia się korony polskiej (lata 1706-1709). August II opuścił
Rzeczypospolitę ale nie zrezygnował z walki o władzę. Szukał
poparcia w dworach europejskich, snuł intrygi przeciw Leszczyńskiemu.
Jednocześnie walczył przeciw Francuzom w Belgii i marzył o
koronie belgijskiej, a potem neapolitańskiej. Po bitwie nad Połtawą,
dzięki poparciu cara Piotra I, wrócił do władzy w Polsce. Car
zawarł z Augustem przymierze (rok 1709), ale August nie był już
traktowany jak partner, a jak zależny od cara władca. Po
odzyskaniu tronu polskiego August II Mocny w dalszym ciągu
zmierzał do przekształcenia Rzeczypospolitej w dziedziczne dla
Wettinów państwo. Nie udało mu się wprowadzić w Polsce
pewnych wzorów saskich (np. tajnego gabinetu, jako nowego organu
władzy wykonawczej), niepowodzeniem zakończyła się też próba
ograniczenia władzy hetmanów. Król przez racjonalne
zagospodarowanie królewszczyzn chciał wzmocnić skarb królewski,
starał się o rozszerzenie przywilejów miast, uzdrowienie
polityki celnej, rozbudowę górnictwa. Uważał, poniekąd słusznie,
że rozwój handlu i rzemiosła warunkuje wzrost zamożności
kraju. Dużo jego pomysłów było ciekawych i mądrych, ale idea
wprowadzenia absolutyzmu była niemożliwa do zrealizowania ze
względu na postawę szlachty. Pojawiły się w tym czasie grupy
reformatorów tzw. Republikanie. Chcieli oni dokonać reform, ale
nie w duchu absolutyzmu. Doszło nawet do współpracy między
nimi a Augustem II w 1710 roku. Jednak zwycięstwo opozycji hetmańskiej
w 1712 roku udaremniło ich działanie. W tej sytuacji król
zdecydował się wprowadzić wojska saskie do Rzeczypospolitej,
co spowodowało zawiązanie konfederacji generalnej w
Tarnogrodzie (rok 1715). Jej ostrze skierowało się zarówno
przeciw dworowi i wojskom saskim, jak i przeciw hetmanom. Król
próbował pojednać się ze szlachtą, jednak gdy konfederaci
zagrozili mu detronizacją, zgodził się na rosyjską mediację.
Rosja wcześniej podsycała opozycję przeciw królowi. Teraz
skwapliwie podjęła się roli arbitra w sporze. Wojska rosyjskie
wkroczyły do Polski i podpisano (rok 1716) traktat warszawski.
Został on przyjęty na tak zwanym sejmie niemym w 1717 roku.
Jego postanowienia przekreślały plany Augusta II związane z
zespoleniem Polski i Saksonii. Ograniczone reformy nie zlikwidowały
największych bolączek systemu politycznego w Polsce. Próby
uniezależnienia się spod wpływu Rosji zakończyły się
niepowodzeniem. August II nie znalazł poparcia ani za granicą,
ani wśród szlachty. Zbyt głęboka była nieufność do niego,
aby szlachta poparła, słuszne tym razem, inicjatywy. Gdy August
Mocny zrozumiał, że szlachty nie pozyska, postanowił działać
bez niej. Zaczął w tajemnicy ofiarowywać sąsiadom ziemie
polskie. Przygotowywał grunt do rozbioru Rzeczypospolitej. Car
Piotr jednak nie planował zniknięcia Polski z mapy Europy -
chciał raczej mieć ją całą, choć słabą pod swym
protektorem. W latach trzydziestych osiemnastego stulecia August
podejmował ostatnie próby przeprowadzenia reform w państwie.
Zaniepokojeni sąsiedzi zawiązali w 1732 roku traktat Trzech
Czarnych Orłów, mający na celu utrzymanie zastoju i anarchii w
Polsce. Rok później król August II Mocny zmarł.
Król Augusta odegrał wielką rolę jako mecenas kultury, zwłaszcza
architektury. Drezno zawdzięcza mu wiele pięknych budowli (np.
pałac Zwinger). Dbał również o swe miasto rezydencjonalne -
Warszawę. Około 1713 roku zapoczątkował prace nad wielkim
przedsięwzięciem w stolicy - budową wspaniałej rezydencji
wraz z odpowiednim otoczeniem. Powstało wówczas słynne założenie
urbanistyczne zw. Osią Saską. August II pozostawił po sobie
wiele wspaniałych budowli.
Bilans panowania.
Elekcja Augusta II miała szczególną wymowę. Przekupstwo
wprawdzie istniało już wcześniej, jednak nigdy nacisk obcych
państw i jawna interwencja wojskowa kandydata na króla nie
przybrała form równie brutalnych. Od tego czasu natomiast była
to już stała praktyka. Nasi sąsiedzi mieli odtąd decydować,
kto zasiądzie na tronie polskim. Była to zapowiedź utraty pełnej
suwerenności państwa. August II był i jest oceniany w
historiografii bardzo krytycznie. Był inteligentnym politykiem,
który popełnił wiele błędów. Powodem błędnych decyzji był
częściowo charakter króla, a po części wynikły one z powodu
czynników odeń niezależnych. Mimo wielu wysiłków król nie
potrafił zapobiec klęsce kraju znajdującego się na skraju
przepaści. Wplątał Rzeczypospolitą w wojnę północną. Obnażyła
ona słabość Rzeczypospolitej i niezdolność do samodzielnej
akcji militarnej, pogłębiła panujący w Polsce chaos i rozprężenie.
Wojna całkowicie spustoszyła kraj. Na działanie wojenne, łupiestwa
i kontrybucje nałożyła się klęska głodu i zarazy. Zacofanie
gospodarcze Polski wobec zachodu było coraz bardziej widoczne.
Istotną wadą Augusta Mocnego była zupełna nieumiejętność
obliczania szans realizacji swoich zamiarów. Próby
przeprowadzenia reform wznowiły tylko nastroje konserwatywne i
niechęć do jakichkolwiek zmian. Można tylko podziwiać króla
Augusta II, który mimo tylu niepowodzeń do końca żył z
rozmachem i fantazją.