"Tyrtejski model patriotyzmu w twórczości A. Mickiewicza w wybranych utworach późniejszych epok".





Tyrteusz -poeta grecki z VII wieku p.n.e. - pisał pieśni, które porywały do boju Spartan. Poezja tyrtejska to poezja zagrzewająca do walki, odwołująca się do uczuć patriotycznych, a jej twórca nie tylko pisze także walczy - czynem potwierdza swoje słowa. Poeci romantyzmu krajowego w większości brali udział w powstaniu listopadowym, działalności konspiracyjnej, byli tacy, którzy poznali gorycz zesłania na Syberię, oraz tacy którzy zginęli. Dlatego też jako poeci - żołnierze zasługują na miano Tyrteuszy. Poezja tyrtejska sterowała patriotycznymi uczuciami oraz tworzyła wzory postaw bohaterów dumnych i pięknych. Bohater poezji tyrtejskiej to często stary wiarus - żołnierz (z epoki napoleońskiej) lub męczennik za sprawę narodową : spiskowiec - zesłaniec. Celem tej poezji był również nakaz ofiarowania życia, porzucenia domu i najbliższych w imię miłości ojczyzny. Poezja ta wzywała do walki różnymi sposobami, od podstępu do zdrady - do zgodnej współpracy przedstawicieli różnych grup społecznych.
Tyrtejski model patriotyzmu ukazuje nam w swojej twórczości Adam Mickiewicz poeta epoki romantyzmu. Jednym z takich utworów jest Konrad Wallenrod, tytułowy bohater poematu Mickiewicza. Jest on jedną z najtragiczniejszych postaci, stworzoną przez naszą literaturę. Jako małe dziecko, jest świadkiem mordu swoich rodziców przez zakon krzyżacki. Porwany przez tenże zakon zostaje wychowywany na rycerza krzyżowego. Jednak przez cały okres dorastania Waltera u krzyżaków jest stary pieśniarz Wajdelota, który nie pozwala mu zapomnieć jakie krzywdy zakon wyrządził rodzinie Waltera.
Bohater decyduje się na konspiracyjną walkę z wrogiem ojczyzny, przyjmując imię zmarłego rycerza Konrada Wallenroda, porzuca ukochaną żonę w imię obowiązku wobec ojczyzny, całkowicie rujnując jej życie. Aldona zamyka się w wieży zamku, jej obecność staje się dla Konrada źródłem nieustannych cierpień, nie pozwala zapomnieć o cenie zapłaconej za wybrana drogę walki.
Decyzja o porzuceniu kraju i ukochanej żony jest pierwszym ze źródeł wewnętrznego rozdarcia Konrada. Nie ma on wątpliwości odnośnie potrzeby, walki z Krzyżakami, którzy w każdej chwili mogą zniszczyć jego ojczyznę. Cel i sens walki jest oczywisty .Pytaniem pozostaje kwestia wybranej metody, jej moralna ocena. Walter stał się K. Wallenrodem, złożył zakonne śluby, przysięgał na Boga i rycerski honor. Był krzywoprzysięzcą, postępował wbrew elementarnym nakazom rycerskiej godności, honoru, dobrego imienia. Z tego punktu widzenia jest zdrajcą, depcze też uznawane przez siebie zasady chrześcijańskie Tłumaczy go tylko jedno, cel takiego postępowania. Zapewne jest to argument wystarczający, by usprawiedliwić niemal wszystkie czyny Wallenroda.
Innym bohaterem Mickiewicza, podejmującym patriotyczną walkę jest Konrad z III cz. "Dziadów". Ma w niej miejsce wielka przemiana romantycznego kochanka Gustawa w Konrada - gorącego patriotę, cierpiącego za całą ojczyznę, czującego się wyrazicielem woli ogółu. Konrad, w imię właśnie umiłowania ojczyzny, nie cofa się nawet przed buntem przeciw Bogu, przyjmuje postawę prometejską. Dopiero pod wpływem księdza Piotra, staje się pielgrzymem zamierzającym wcielić w życie ewangeliczne idee dobra, sprawiedliwości i w ten sposób zbawić ojczyznę. Duma i pycha sprawiają, że bohater ponosi klęskę. Upadek tak wrażliwej jednostki, gotowej duszę poświecić dla ratowania kraju, mieści się w idei mesjanizmu. Tak wiec, wielki bunt Konrada jest z jednej strony wyrazem miłości do ludzi i gotowości poświęcenia się dla nich, z drugiej jest wyrazem przeświadczenia bohatera o swojej potędze i wyjątkowości. Konrad jest postacią tragiczną. Mimo poczucia ogromnej wartości i drzemiących w nim możliwości, jest bezsilny. Nic nie może zrobić dla ludzkości, jest rządzony przez uczucie, które w świetle realnym okazuje się nie wystarczające do objęcia "rządu dusz".
Klęska powstania listopadowego niezbicie dowiodła, że jednostki nie są w stanie odnieść sukcesu w walce narodowo wyzwoleńczej. Mickiewicz tworzy nowy typ bohatera - działacza którym jest Jacek Soplica bohater epopei pt. "Pan Tadeusz". Jest on postacią dynamiczną, niezwykle ambitny, porywczy i skory do awantur. Odznacza się poważaniem u szlachty, oraz wielkimi czynami. Jest zakochany w Ewie Stolnikównie, kiedy ojciec odmawia mu jej ręki podając czarną polewkę, Jacek załamuje się i stacza się coraz bardziej. Wyjeżdża i żeni się z przypadkowo poznaną kobietą, którą nie darzy prawdziwym uczuciem. Po śmierci żony, pragnie wyjechać z kraju i udaje się pod zamek, aby pożegnać się z miejscem, gdzie był tak szczęśliwy. Stolnik prowadzi wtedy walki z Moskalami i zwycięża. Jacek wpada w szał i w porywie gniewu, zabija Stolnika. Wyjeżdża z kraju i choć nie przyjmuje zaszczytów od Rosjan, uznany jest za zdrajcę. Ucieka z kraju, wstępuje do Legionów i walczy wszędzie, gdzie toczy się walka " za wolność naszą i waszą ". Jacek zrozumiał swój błąd, wie, że do zbrodni doprowadziła go jego pycha i duma. Postanawia więc, wstąpić do Zakonu, aby odpokutować wszystkie swe grzechy. Przyjmuje imię Robak, aby w ten sposób jeszcze bardziej się poniżyć, działa w przebraniu, jest pełen pokory, prowadzi działalność emisarjuszowską, tzn. jest tajnym wysłannikiem politycznym. Przyjeżdża do Soplicowa, gdyż chce, aby tu wybuchło powstanie, a tym samym rodzina Sopliców, zostanie oczyszczona z posądzenia o zdradę. Jednak zamiary jego nie udają się, gdyż zostaje ranny broniąc hrabiego i umiera. Po śmierci zostaje zrehabilitowany, ogłoszono publicznie jego zasługi i przyznano mu krzyż waleczny. Aktywnością polityczną, walką narażeniem życia wyraził swój niezwykły patriotyzm.
Twórczość Mickiewicza podtrzymywała uczucia, budziła nadzieje, patronowała dążenia do niepodległości, uczyła wytrwałości, analizowała przyczyny niepowodzeń kolejnych powstań. Budziła żądzę odwetu za cierpienia narodu.
Do tradycji walk narodowowyzwoleńczych powrócił w 'Lalce" - Bolesław Prus. Jeden z głównych bohaterów, subiekt Ignacy Rzecki, to "niepoprawny marzyciel", wielbiciel Napoleona; wierzy że przy pomocy Francji Polacy odzyskają wolność. To o nią walczył na Węgrzech w 1848 roku, o niej pamiętał przez wszystkie lata pracy w sklepie. Jest on żywym dowodem najwierniejszej pamięci o latach wielkich walk, gdy pisze w pamiętniku: "jeżeli kiedyś zapyta mnie Pan Bóg; po com żył na świecie? …- po to - odpowiem - ażeby trafić na jeden taki dzień".
Za "uniesienia młodości" - udział w powstaniu styczniowym - zesłany został na Syberię Stanisław Wokulski, który do Warszawy powrócił jako uczony, entuzjasta nauk przyrodniczych. Wokulski to po trosze romantyk, wychowany na poezji Mickiewicza, po trosze pozytywista, wierzący w siłę i potęgę pieniądza. Podczas wędrówki po Powiślu medytuje o "obowiązkowej i słusznie wynagrodzonej pracy", która pozwoliłaby zwalczyć nędzę i zbrodnię.
Twórcy literatury pozytywistycznej głosili kult nauki i pracy. Bohater tej epoki to także patriota - odrzuca współpracę z zaborcą, nie posuwa się do lojalizmu wobec niego. Przez patriotyzm rozumie działalność użyteczną dla narodu, możliwą w warunkach zaborów, pamięta jednak o wielkich zrywach niepodległościowych i wierzy w sens walki o wolność.
Stefan Żeromski to kolejny autor kilku opowiadań, których tematyka wiąże się z problemem walki narodowowyzwoleńczej. Do wszystkich tych utworów wprowadził treści natury społeczno - klasowej, które rzucały ostre światło na polityczne okoliczności walki, na głębokie różnice dzielące klasy, odłamy grupy polskiego społeczeństwa.
Powstanie styczniowe było dla Żeromskiego klamrą łączącą sprawy narodowe ze społecznymi, walkę narodowowyzwoleńczą z dążeniem do demaskowania krzywdy społecznej i wyrażania protestu społecznego. Świadczy o tym m.in. opowiadanie "Rozdziobią nas kruki, wrony…" Autor opisuje w nim śmierć powstańca z roku 1863, który, schwytany przez ułanów carskich w czasie transportu broni, ginie przebity lancami. Przybyły z pobliskiej wioski chłop płoszy wrony które zaczęły "preparować" zwłoki i sam obdziera ciało zabitego z lichego odzienia, a konia - ze skóry. W końcu wrzuca zwłoki do pobliskiego dołu, nie zapominając uprzednio podziękować Bogu za to, że obdarował go tyloma pożytecznymi przedmiotami.
Autor porusza w tym opowiadaniu ważny problem. Sprawą najważniejszą była nie sama klęska powstańców, nosicieli idei wolności narodowej i społecznej. Najboleśniejsza była dla niego niegotowość, niedojrzałość duchowa, nieświadomość polityczna znacznych odłamów społeczeństwa polskiego, do których idee powstańców po prostu nie przemówiły.
W swych opowiadaniach Żeromski solidaryzuje się z powstańcami, a równocześnie ostro atakuje wszelkiego typu "grabarzy" idei powstańczej. Obok patriotycznego uniesienia, ideowej wzniosłości, w utworach tych nie brak oskarżenia obozu arystokratów i konserwatystów, których wini za klęskę powstania.
Kwestię walki o wolność narodu łączy Żeromski z problemem uświadomienia patriotycznego chłopów, uznania ich za współobywateli. Jest świadomy, że odzyskanie niepodległości ojczyzny nie jest możliwe bez jedności całego społeczeństwa, dlatego tak usilnie żąda rozwiązania kwestii chłopskiej. Patriotyzm pisarza przejawia się w gloryfikacji sprawy narodowej. Bohaterowie Żeromskiego, np. Szymon Winrych, często przypominają samotnego, romantycznego bohatera, poświęcającego życie za sprawę narodową.
Utwory romantyczne pomagały również w edukacji politycznej wielu pokoleniom Polaków. Przykładem może być twórczość Henryka Sienkiewicza, który w "Latarniku" ukazuje perypetie Skawskiego, oparte na autentycznej historii, z którą autor zetknął się w czasie swego pobytu w Ameryce. Dzieje tułaczki głównego bohatera są symbolem miłości do utraconej ojczyzny, do ziemi i mowy ojczystej. Kulminacyjna scena lektury "Pana Tadeusza" jest niezwykle wymowna, Skawiński odnajduje w tym momencie sens życia, zagubiony w czasie pełnej rezygnacji samotniczej pracy w latarni. Bohater ponosi klęskę życiową, traci pracę, ale duchowo, ideowo odnosi zwycięstwo, bowiem "budzi się" z otępienia i "wraca na ojczyzny łono".
Bogactwo tematyczne i problemowe nowel H. Sienkiewicza jest ogromne. Pojawiają się w jego utworach motywy zmarnowanego, niezwykle utalentowanego dziecka wiejskiego ("Janko Muzykant"), tragicznego losu emigrantów chłopskich ("Za chlebem"), losu chłopa ("Bartek Zwycięzca"), czy wiejskiej sierotki ("Jamioł").
Z tradycji romantycznej wyrosły również pieśni, z którymi szliśmy po niepodległości ojczyzny takie jak: "Boże coś Polskę" , "My, Pierwsza brygada" , "Marsz, marsz Polonia" , "Rota" Marii Konopnickiej pochodząca z czasów, gdy Polska była pod zaborami. "Rota" jest szczególnym przykładem liryki patriotycznej. Jest to wiersz - apel, wiersz - odezwa, wezwanie skierowane do wszystkich Polaków. Samo słowo "rota" oznacza tekst przysięgi, przysięgę. I właśnie "Rota" jest taką przysięgą, złożona przez poetkę ojczyźnie, ale również przysięga, którą składały całe pokolenia Polaków recytujących, a później śpiewających ten utwór w chwilach trudnych czy beznadziejnych. W czasach współczesnych poetce szalała tak zwana "wojna o kulturę", rozpętana przez Otto von Bismarca kampania skierowana przeciw wszystkiemu co polskie, szczególnie przeciw polskiej kulturze, polskiej tradycji i polskiemu kościołowi.
Jest więc "Rota" przysięgą wierności ojczyźnie ("Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród"), jest również zapowiedzią zwycięskiej walki o odzyskanie niepodległości ("Odzyska ziemię dziadów wnuk"). Jest w końcu "Rota" deklaracją przywiązania do wiary, do Boga - każda strofa kończy się słowami "Tak nam dopomóż Bóg!" Bóg, honor i ojczyzna - te trzy wartości wyznaczały przez wieki życie każdego Polaka.
O żywotności romantycznych ideałów zawartych w poezji A. Mickiewicza i wielu innych polskich pisarzy decydują nie tylko patriotyczne apele, ale także problemy takie jak wiara w wielkie możliwości: "Tam sięgaj gdzie wzrok nie sięga". Bunt, niezgoda na nieprawość i niesprawiedliwość czyli pasja naprawiania świata. Tę cechę posiada wielu bohaterów literatury współczesnej, np.: Cezary Baryka z "Przedwiośnia". Romantyczna miłość to kolejny problem : uczucie wyidealizowane, jedyne, potężne i piękne. W romantycznej miłości szukają schronienia ludzie końca XX wieku, chcą się w niej ukryć przed przypisywaną im nieczułością. Próbują określić swoje miejsce w złożonym, skomplikowanym świecie, poszukują sensu życia.
W trudnym świecie końca XX w. ciągle jest miejsce na romantyczne inspiracje, twórczością naszych ojczystych