ŻÓŁW BŁOTNY (Emys Orbicularis Linnaeus)

Właściwości morfologiczne

Kształt pancerza jest wzdłużnie owalny, z przodu wyraźnie węższy, w osi tylnych kończyn szerszy. Wszystkie rogowe tarcze ciasno stykają się ze sobą brzegami. Karapaks jest wypukły, mniej w przedniej jego części, więcej w tylnej, zaś nachylenie płytek marginalnych może być dwojakie. U jednych okazów tarczki te ułożone są spadzisto i stanowią przedłużenie tak samo nachylonej płaszczyzny tarcz żebrowych, u innych ustawione są one bardziej poziomo w stosunku do tarcz żebrowych tak, że karapaks przypomina odwrócony do góry dnem głęboki talerz. Rogowy pancerz grzbietowy składa się z dużych, foremnych, wielobocznych tarcz, w skład których wchodzi 5 tarcz kręgowych, z których pierwsza jest często węższa i dłuższa od pozostałych, następnie 8 tarcz żebrowych oraz 25 małych tarczek brzeżnych. Wśród nich pojedyncza tarczka karkowa jest wąska i bardzo mała, tarczki nadogonowe są większe i parzyste. Powierzchnia rogowych tarcz u jednych okazów jest zupełnie gładka, u innych zaznaczają się w każdej dużej tarczy koncentryczne, mniej lub bardziej wypukłe pierścienie, będące śladem przyrostów. Przybywa ich kilka w ciągu roku. Po ilości grubych pierścieni można z pewnym przybliżeniem określić wiek żółwia. Plastron ogólnie biorąc jest płaski, jedynie przedni i tylny jego kraniec jest nieco wzniesiony ku górze. Składa się on z 12 również foremnych tarcz ułożonych w 2 wzdłużne rzędy. Pierwsza para tarcz, z których każda ma kształt trójkąta, jest znacznie mniejsza od pozostałych. Na powierzchni tarcz brzusznych również zaznaczają się pierścienie przyrostów. Chrzęstne i ruchome spojenie mostowe ciągnie się na przestrzeni 2-3 tarczek brzeżno-bocznych. Brak jest tarczek aksillarnych oraz inguinalnych.
 Duża i masywna głowa pokryta jest gładką skórą, pozbawioną zupełnie tarczek względnie łusek. Stosunkowo długą szyję pokrywa słaboziarnista skóra, a jej obfite fałdy w czasie chowania głowy przez żółwia tworzą wokół niej rodzaj miękkiej mufki. Otwory nosowe blisko siebie położone umieszczone są prawie na samym końcu silnie wysklepionej i nieco kanciastej głowy. Dobrze wykształcone oczy z okrągłymi źrenicami opatrzone są nieprzeźroczystymi, rozdzielonymi i ruchomymi powiekami. Brak jest uszu (otworów usznych i błon bębenkowych). Krawędzie szczęki i żuchwy pokrywają rogowe, ostre listwy o równych brzegach. Środek górnej listwy zakończony jest dziobowatym szpicem. Silnie rozwinięte, dobrze umięśnione i wyraźnie spłaszczone odnóża opatrzone są palcami zakończonymi długimi, zakrzywionymi i ostrymi pazurami. Przednie kończyny są pięciopalczaste, w tylnych piąte palce są silnie zredukowane, zaś ich pazury częściowo lub zupełnie zmarniałe. U niektórych okazów pazur piątego palca występuje tylko w jednej kończynie, w drugiej zaś brak go całkowicie. Palce wszystkich kończyn spięte są błonami pławnymi, sięgającymi do nasady pazurów. Frontalną powierzchnię przednich kończyn pokrywają twarde, stosunkowo duże, płytkowate tarczki, częściowo krańcami zachodzące na siebie. Tarczki te mają znaczenie ochronne, żółw bowiem ukryty w pancerzu zasłania przód ciała i głowę przednimi kończynami, wobec tego na zewnątrz skierowane, uzbrojone tarczkami powierzchnie kończyn wypełniają w ten sposób lukę w pancerzu między k arapaksem a plastronem. Na powierzchni tylnych kończyn występują delikatne, okrągławe tarczki i ziarnistości. Skóra u nasady obu par kończyn zupełnie pozbawiona zrogowaceń jest cienka, miękka i bardzo delikatna. Ogon o długości mniej więcej 1/3 karapaksu, u nasady gruby, przy końcu silnie zwężony, a na przekroju okrągły, posiada silnie rozwinięte umięśnienie. Pokryty jest małymi, płaskimi, silniej lub słabiej zrogowaciałymi tarczkami. Na brzusznej stronie ogona w niewielkiej odległości od krańca karapaksu znajduje się wzdłużna szczelina otworu kloakowego, a za nią ku tyłowi ciągnie się płytki i krótki rowek. Głowa wciągana jest do wnętrza pancerza, ogon w chwili jego chowania zaginany jest w bok - na lewo lub na prawo - zaś zarówno głowa, ogon jak i wszystkie kończyny całkowicie kryją się pod pancerzem grzbietowym. Rogowa powierzchnia pancerza zdrowego żółwia nie podlega okresowemu odnawianiu, tj. wylince, podobnie jak i skóra pozostałych części ciała. U niektórych jednak żółwi błotnych zdarza się zrzucanie płatków naskórka z szyi oraz cienkich tarczek rogowych z powierzchni karapaksu.

Ubarwienie i plamistość

U większości okazów ubarwienie karapaksu jest oliwkowobrązowe w różnych odcieniach. Na tym tle u typowo ubarwionych osobników występują liczne, małe żółte plamki, najczęściej w postaci cienkich i różnej długości kresek, rozchodzących się promienisto z jednego, ekscentrycznie położonego miejsca w każdej tarczy. Bliżej brzegu tarczy kreski są wyraźniejsze i grubsze, zaś kolor ich jest intensywniejszy. U innych okazów barwa karapaksu jest ciemnobrązowa lub czarna, nieliczne żółte plamki są na ogół chaotycznie rozrzucone albo brak ich zupełnie. Wówczas jednolicie ubarwiona powierzchnia karapaksu nie wykazuje żadnego desenia. Plastron przeważnie jest jaśniej ubarwiony, najczęściej w kolorze brązowym, rzadko bywa czarny. Na jego tle występują liczne małe plamki, a prócz nich jedna lub klika różnej wielkości i kształtu, na ogół jednak dużych plam, które mają kolor naturalnego, bezbarwnego rogu. Nie pokrywają się one z kształtem i powierzchnią poszczególnych tarcz brzusznych, a położone są w rozmaitych okolicach plastronu. Tło pozostałych powierzchni ciała jest z reguły ciemnooliwkowobrązowe lub czarne, na nim zaś występują liczne, różnej wielkości plamki w rozmaitych odcieniach żółtego koloru układające się w bardzo różne desenie. Na głowie i szyi plamki te są na ogół małe i bezładnie rozrzucone, natomiast okolica podgardzielowa pokryta jest znacznie większymi i liczniejszymi, kreskowatego kształtu plamkami. U innych okazów, zwłaszcza o czarnym karapaksie, głowa i szyja są bezplamiste. Na frontalnych powierzchniach kończyn zawsze występują większe plamy, które - biorąc skrajne przypadki - mogą tworzyć dwojaki deseń. U jednych okazów wspomniane powierzchnie kończyn pokryte są dużymi, okrągławymi plamami, gęsto obok siebie ułożonymi i tworzącymi w ten sposób piękny, mozaikowy deseń. U innych okazów plamy, najczęściej cztero- lub wieloboczne, układają się w pojedyncze na każdym odnóżu pasmo, biegnące wzdłuż długiej jego osi. Odnóża posiadają wówczas deseń pasiasty. Wreszcie u nielicznych okazów plamy są rzadkie i chaotycznie rozrzucone. Ogon jest bezplamisty lub pokryty żółtawymi plamami, często ułożonymi w 2 wzdłużne pasma, po jednym z każdego boku. Skóra nasady przednich kończyn jest ciemno ubarwiona i plamista, w nasadzie tylnych kończyn jest bardzo jasna, żółtawa lub żółtawo-zielonkawa, plamista lub bezplamista. Na ogół ubarwienie i plamistość pancerza oraz pozostałych części ciała nie wykazuje dużej zmienności.
 Ubarwienie karapaksu jest wybitnie ochronne, dostrzeżenie bowiem żółwia nieporuszającego się, a przebywającego na powierzchni wody lub na brzegu wśród roślin jest niezmiernie trudne. Należy jeszcze nadmienić, że u wielu okazów powierzchnię karapaksu pokrywa gruba warstwa zielonych glonów, co jeszcze bardziej upodabnia żółwia do barwy otoczenia. Przypomina on wtedy omszony zielonymi poroślami gładki kamień leżący w płytkiej wodzie.


Dymorfizm płciowy

Kształt, stopień wysklepienia (czy spłaszczenia), barwa i deseń karapaksu nie mają znaczenia dymorficznego, mimo wyraźnych czasem różnic u niektórych żółwi, sugerujących korelację tych cech z płcią. Najpewniejszą cechą morfologiczną umożliwiającą łatwe rozpoznanie płci dorosłych osobników jest charakter powierzchni plastronu. U samca powierzchnia przyśrodkowej okolicy tarcz czwartego i piątego rzędu jest wyraźnie wklęsła, natomiast u samic powierzchnia plastronu jest płaska. Zagłębienie plastronu u samca ma duże znaczenie w czasie ampleksus i kopulacji, ułatwia bowiem utrzymanie się samca na wypukłej i gładkiej powierzchni karapaksu samicy. Należy zaznaczyć, dymorficzne różnice w powierzchni plastronu dotyczą tylko osobników dojrzałych płciowo, brak ich natomiast u osobników młodocianych. Dlatego też rozróżnienie płci tych ostatnich jest trudne i zawsze wątpliwe. Poza omówioną cechą morfologiczną można w wielu przypadkach rozróżnić płeć dorosłego żółwia po jego zachowaniu się, jednak tylko w przypadku przebywania razem z innymi żółwiami. Dotyczy to zjawisk związanych z przebiegiem pory godowej.


Charakterystyka wymiarów ciała

Ogólnie biorąc żółw błotny jest gatunkiem małym, nie należy jednak do najmniejszych. Wymiary karapaksu dorosłych żółwi badanych przez autora, zawierają się w granicach 17,5-19 cm u samców, u samic w granicach 19-21 cm. Maksymalna długość karapaksu żółwia błotnego, mierzona wzdłuż linii kręgowej, podawana jest przez różnych autorów od 20 do 26 cm, a u okazów z południowej Europy do 36 cm. Brak wyraźnych różnic w długości karapaksu samca i samicy. Według niektórych autorów między samcem i samicą mają występować jeszcze inne różnice morfologiczne, np. krótszy ogon i bardziej wypukły karapaks u samicy itp. Cechy te podlegają jednak dużym wahaniom, poza tym trudne są do oceny.


Pora godowa i składanie jaj

Całość pory godowej żółwia błotnego, a więc zjawisko wyszukiwania się i wzajemnej reakcji osobników płci odmiennej, ampleksus i kopulacja (prócz składania jaj) odbywają się przeważnie w wodzie. Głównym czynnikiem umożliwiającym rozpoznanie się płci i uaktywniającym samca są specyficzne substancje wonne, produkowane przez gruczoły analne dojrzałej samicy. Receptorami tych zapachów (podobnie jak wszystkich innych) jest u żółwi znakomicie rozwinięty narząd zmysłu węchu (organ Jacobsona). Dzięki temu samica zostaje natychmiast rozpoznana przez samca, który od tej chwili towarzyszy jej nieodłącznie aż do czasu kopulacji. Jest rzeczą znamienną, że samica wydziela substancje wonne również poza porą godową, co można ocenić po zachowaniu się samca. Jego bowiem reakcja na obecność samicy jest taka sama, jak podczas pory godowej, często występuje nawet ampleksus, nie dochodzi tylko do kopulacji. Nawet na sen zimowy samce i samice często zapadają w letarg obok siebie. Stąd też w hodowli po samym zachowaniu się dorosłych żółwi z łatwością można odróżnić ich płeć. Samiec godzinami waruje przy samicy z głową utkwioną w jej okolicę analną i jeśli samica powoli wędruje, posuwa się za nią krok w krok. Po zatrzymaniu się samicy sprawnie wchodzi na jej karapaks, a następnie bardzo silnie chwyta wszystkimi czterema łapami krawędź jej pancerza. Rozpoczyna się ampleksus, który na ogół trwa długo, czasem kilkanaście godzin. W tym stanie samiec nie pobiera pokarmu, samica natomiast może go pobierać, jednak możliwości jej w tym względzie są ograniczone. Samiec trzyma się tak mocno samicy, że usunięcie go z niej jest dość trudne. Jeśli samica wykonuje ruchy obronne, samiec jeszcze silniej przywiera do niej tak, że samica mimo zdawałoby się luźnego zetknięcia wypukłej powierzchni jej karapaksu z płaskim plastronem samca nie ma żadnych możliwości uwolnienia się od niego. Samiec po schwyceniu samicy przesuwa się ku przodowi jej pancerza, wyciąga zupełnie szyję, zniża głowę w dół i zaczyna wykonywać szyją szybkie, wahadłowe ruchy na boki. Ruchy te uniemożliwiają samicy wysunięcie głowy z pancerza. Prócz wahadłowych ruchów głową samiec wykonuje analogiczne ruchy ogonem, wodząc nim po tylnej powierzchni karapaksu samicy. Ruch ten powoduje uniesienie tylnej części ciała samicy i umożliwia akt kopulacji. Zapłodnienie jaj jest wewnętrzne i następuje za pomocą pojedynczego narządu kopulacyjnego, mającego kształt trójkątnej, płaskiej łopatki.
 Samiec w obecności samicy oraz innego samca, zwłaszcza mniejszego, zachowuje się niezwykle agresywnie. Na jego widok zbliża się do przeciwnika z szeroko otwartym pyskiem i kąsa go gdzie popadnie. Jeśli żółw atakowany nie ucieka, wówczas grozi mu dotkliwe pokąsanie, zwłaszcza ogona, gdyż żółw napastujący jest nieustępliwy. Podobne zachowanie obserwuje się wśród żółwi przebywających na lądzie. Szczególnie agresywnie zachowuje się samiec wobec samca będącego w stanie ampleksus z samicą.
 Pora godowa żółwia błotnego w naszych szerokościach geograficznych rozpoczyna się z końcem kwietnia i trwa przez cały maj, który jest głównym miesiącem godów. Często w zależności od pogody żółwie błotne godują jeszcze w początkach czerwca.
 Jaja otoczone delikatnymi, wapiennymi osłonkami o barwie białej i słabym odcieniu różu mają wydłużony, wałeczkowaty kształt. Są one składane wyłącznie na lądzie w niewielkiej odległości od brzegu zbiornika wodnego w miejscu o wilgotnej ziemi, jednak zabezpieczonym przed zalaniem wodą, w wodzie bowiem jaja się nie rozwijają. Samica po znalezieniu miejsca odpowiedniego do złożenia jaj wygrzebuje tylnymi kończynami płytką jamkę, często pomagając sobie przy tym ogonem, w przypadku zaś zbyt suchej i twardej ziemi zwilża ją wodnistym moczem. Po złożeniu do tej jamki kolejno wszystkich jaj w jednym miocie, zasypuje jaja ziemią, całość przyciska pancerzem i w ten sposób zaciera ślady gniazda. Składanie jaj odbywa się najczęściej z końcem czerwca i na początku lipca.
 Górna granica ilości jaj składanych przez żółwia błotnego podawana jest przez różnych autorów dość rozmaicie: 3 - 12, rzadziej więcej (do ponad 20). Jaja osiągają długość od 29,5-38,5 mm, przeciętne zaś wymiary jaj wynoszą 17x29 mm, ciężar 4,5-7,5 g.
 Rozwój zapłodnionych jaj trwa przeciętnie ok. 100 dni, na obszarach o ciepłym klimacie 55-60 dni. Wylęg młodych rozpoczyna się z końcem sierpnia i trwa do początku października. Śwież wylęgłe żółwie posiadają początkowo miękki, skórzasty pancerz o okrągłym karapaksie i przeciętnej długości 24-25 mm. Tempo wzrostu żółwia, rozmaite w różnych środowiskach, na ogół jednak jest małe. Na stepowych obszarach Krymu żółw stepowy uzyskuje długość karapaksu ok. 140 mm dopiero w 12 roku życia. Dojrzałość płciową uzyskuje po 6-8 latach przy długości karapaksu 9-11 cm.

Właściwości biologiczne i ekologiczne

Żółw błotny jest typowym gatunkiem amfibiotycznym, głównym jednak środowiskiem, w którym spędza większość życia, jest woda. Odbywa w niej szereg zasadniczych czynności fizjologicznych, mianowicie ampleksus, kopulację, żerowanie oraz wydalanie moczu i kału, na lądzie zaś składa jaja, w razie konieczności odbywa wędrówki, wreszcie wygrzewa się w słońcu. Żółw błotny należy do gadów o całodobowej aktywności jednak porą jego szczególnej aktywności oraz równocześnie okresem żerowania jest zmierzch i noc. W dzień, podczas słonecznej pogody, wychodzi na brzeg, nieruchomo wygrzewa się na słońcu i często przy tym leży z wyciągniętymi bezwładnie na cała długość szyją, odnóżami i ogonem. Jest jednak bojaźliwy i zachowuje dużą ostrożność, na widok zaś człowieka już z odległości kilkunastu metrów ucieka, a raczej szybko stacza się do wody. W czasie chłodnej pogody przebywa w wodzie, zwykle w przybrzeżnym pasie oczeretów, wychylając nad powierzchnię wody tylko głowę, którą trzyma wzniesioną pionowo do góry. Oddycha nie tylko płucami, ale i błoną śluzową gardzieli, co można poznać po rytmicznym rozdymaniu szyi. W razie niebezpieczeństwa kryje się pod wodą, gdzie może przebywać dłuższy czas bez zaczerpywania powietrza. W dużym basenie, w wodzie o temperaturze ok. 20°C, wytrzymuje ok. 40 minut bez wychylania się na powierzchnię wody. Dopiero po zmierzchu staje się aktywny i rozpoczyna polowanie na zdobycz, przy czym zarówno polowanie jak i pobieranie pokarmu odbywają się wyłącznie pod wodą. Reaguje na zdobycz głównie węchem i wzrokiem, jest przy tym bardzo wrażliwy na drgania wody, wywoływane ruchem ewentualnej ofiary. Posługiwanie się węchem polega na wciąganiu wody do jamy gębowej i wyrzucaniu jej z powrotem przez nozdrza przy zamkniętej paszczy. Wzrokiem reaguje przede wszystkim na ruch ofiary i mając do wyboru martwą zdobycz lub poruszającą się, wybiera tę ostatnią. Nie posługuje się natomiast zmysłem słuchu, gdyż żółwie są głuche. Chwytanie zdobyczy zależy od jej rozmiarów i jej zachowania się. Do organizmów małych i nieruchliwych podchodzi nie śpiesząc się, chwyta powolnymi ruchami szczęk i połyka w całości. Większą zdobycz, np. przepływającą obok niego rybę lub żabę, chwyta do paszczy błyskawicznym wyrzutem głowy nie ruszając się z miejsca i po schwyceniu pożera ją w charakterystyczny dla żółwi sposób: trzymając ofiarę w pysku odpowiednimi, do przodu skierowanymi ruchami przednich kończyn - na przemian prawą i lewą - zaczepia pazurami o ciało ofiary i szarpie go na kawałki. Oderwaną część, trzymaną w pysku, połyka. Następnie chwyta szczękami dalszy kawałek i jeśli jest on za duży, znowu go rozszarpuje. Wygląda to tak, jakby żółw usiłował sam sobie wydrzeć z pyska zdobycz, którą dopiero co złowił. Przyczyną takiego pobierania pokarmu jest brak zębów, zaś rogowe listwy na szczękach nie są tak ostre, aby mogły zdobycz poćwiartować. Pożeranie ofiary trwa długo, zjedzone zostają tylko miękkie części jej ciała, natomiast szkielet lub jego fragmenty, obleczone resztką mięśni i ścięgien, często również skórą (np. Żaby), są porzucane. Żółw błotny kości nie trawi. W czasie pożerania ryby często zostaje oderwany w całości jej pęcherz pławny, który wypływa na powierzchnię wody, zdradzając tym obecność żółwia w danym zbiorniku wodnym. Ogólnie biorąc, żółw błotny jest gadem nie tylko drapieżnym, ale i żarłocznym. W naturalnych warunkach na jego pokarm składają się różne, na ogół małe organizmy, jak dżdżownice, owady wodne i ich larwy, ślimaki wodne, ryby, traszki, żaby. Organizmy te chwyta zarówno z powierzchni wody jak i unoszące się w wodzie. W hodowli ulubionym jego pożywieniem jest surowe, krwiste, chude i wyłącznie świeże mięso wołowe. Żółw błotny wytrzymały jest na głód, który znosi zupełnie dobrze przez kilka miesięcy, nie licząc w tym okresu snu zimowego, przy czym wytrzymałość ta jest tym większa, im niższa jest temperatura otoczenia, w którym żółw przebywa.
 Na lądzie porusza się na ogół dość niedołężnie, gdyż "przeszkadza" mu duży, sztywny i ciężki pancerz. W niektórych jednak okolicznościach potrafi być bardzo ruchliwy. Woda jednak jest głównym jego żywiołem, w którym czuje się pewnie i bezpiecznie. Pływa w niej niezwykle sprawnie i szybko, zarówno pod prąd jak i z prądem wody, przy czym przeważnie posuwa się dnem, częściowo płynąc, częściowo krocząc. W ten sposób w rzece może przebyć z prądem kilkaset metrów bez wynurzania się na powierzchnię wody.
 Żółw błotny przebywa najchętniej w dużych, zarośniętych oczeretami zbiornikach wód stojących, w jeziorach starorzeczach, stawach, rozległych moczarach i torfowiskach, wybierając wśród nich najlepiej nagrzewające się. Poza tym występuje również w zarośniętych roślinnością, głębokich rzekach o spokojnym prądzie, czystej wodzie i mulistym dnie. W przypadku wysychania zbiornika wodnego wywędrowuje z niego i szuka innych, dogodnych miejsc bytowania. Obserwowano także sezonowe migracje tych żółwi.
 Żółw błotny wrażliwy jest na suszę. W przypadku hodowania go przez dłuższy czas bez dostępu do wody staje się nieruchliwy i nie zmienia miejsca pobytu. Wpuszczony do wody chciwie ją pije i po krótkim czasie wraca do normalnego życia. W przypadku zupełnego pozbawienia go wody możliwie głęboko chowa się do pancerza i z zamkniętymi oczami, w zupełnym bezruchu, stopniowo zamiera. W warunkach długiej wędrówki na lądzie chroni go przed wysuszeniem znaczna z reguły zawartość wodnistego moczu w pęcherzu moczowym, który pełni również rolę zapasowego zbiornika wody. Wytrzymały jest natomiast na zimno. W naturze widziano aktywnie pływające żółwie jeszcze przy temperaturze ok. 6-7 stopni. Dopiero przy temperaturze 2-3 stopnie traci normalną ruchliwość i godzinami nieruchomo przebywa pod wodą, nie reagując na otoczenie.
 W jesieni wywędrowuje z małych zbiorników wodnych do większych i głębszych, z końcem zaś października zapada w sen zimowy na dnie tych wód, pokrywających się w naszych warunkach klimatycznych lodem. W rzadkich przypadkach zimuje na lądzie. W czasie snu zimowego żółw leży nieruchomo na dnie zbiornika, całkowicie schowany w pancerzu. W naszych szerokościach geograficznych przesypia - średnio biorą - 7 miesięcy. W czasie wczesnej wiosny żółwie pojawiają się już z końcem marca, przeważnie budzą się jednak ze snu zimowego w początkach kwietnia. W krótkim czasie rozpoczynają gody i jeszcze w kwietniu odbywają kopulację. Żółw błotny jest zwierzęciem długo wiecznym, gdyż żyje ok. 120 lat. Około 80 lat temu żółw błotny należał w Polsce do gadów pospolitych, obecnie istnieje niewiele miejsc jego występowania, a i tam jest gatunkiem rzadkim, spotykanym sporadycznie i pojedynczo. Żółw błotny należy do gadów o bardzo rozległym zasięgu geograficznym, obejmującym większą część Europy. Występuje w środkowej, zachodniej i południowej Europie, w zachodniej Azji oraz północno-zachodniej Afryce. Brak go w Anglii i na płw. Skandynawskim. Na północ sięga do 59° N.