Sielanka - wieś w ujęciu Reja,
Kochanowskiego i Szymonowica
Tematyka rustykalna ("rusticus", po łacinie - wiejski)
w twórczości poetów renesansowych wiąże się na ogół z
humanistyczną pochwałą piękna świata naturalnego. Doskonała
harmonijnie zorganizowana przyroda staje się częstokroć tłem
dla prezentowania zachowań i postaw ludzkich.
Mikołaj Rej temat wiejski rozwinął w "Żywocie człowieka
poczciwego", nadając mu uniwersalny charakter. Powołaniem
człowieka, w myśl humanistycznych koncepcji Mistrza z Nagłowic,
jest życie zgodne z prawami natury. Opisując rok przyrodniczy
podzielony na wzór kalendarza biologicznego (cztery pory roku)
artysta przedstawił kolejne fazy życia ludzkiego w sposób
adekwatny do zjawisk naturalnych. Człowiek jest gospodarzem
organizującym przyrodę i z tej przyrody zarazem czerpiącym
korzyści materialne i duchowe. Wieś w "Żywocie człowieka
poczciwego", jako miejsce gospodarskiego trudu i
gospodarskiego owocobrania, służy Rejowi do przedstawienia
najistotniejszych wartości i dobrodziejstw natury.
Odmienną tematykę podejmuje "Pieśń świętojańska o Sobótce"
Jana Kochanowskiego. Jej odmienność wyraża się już w
zakresie gatunkowym. O ile pisany prozą "Żywot człowieka
poczciwego" Reja nawiązuje do form parenetycznych, o tyle
cykl poetycki twórcy z Czarnolasu mieści się w pełni w
rodzaju lirycznym i korzysta z doświadczeń poezji pastoralno-sielankowej.
Utwór świętojański staje się pieśnią o śpiewaniu, dwanaście
panien opowiada o odpoczynku po pracy, wywodzi pochwałę tańca,
nawiązuje do ludowych pieśni miłosnych. Ostatnia z panien wygłasza
pochwałę życia wiejskiego:
"Wsi spokojna, wsi wesoła!
Który głos twej chwale zdoła ?
Kto twe wczasy, kto pożytki ?
Może wspomnieć za raz wszytki ?"
Cykl świętojański Kochanowskiego nawiązuje więc do mitu
arkadyjskiego (Arkadia - kraina wiecznej szczęśliwości) oraz
staje się pochwałą kultury ludowej przechowującej nakazy
moralne, pocieszającej i radującej człowieka.
Gatunek sielanki rozwijał także w późnej fazie renesansu
Szymon Szymonowic. W wydanym przez poetę zbiorze idylli znalazła
się sielanka "Żeńcy". Jej treść, z punktu widzenia
cech gatunku, jest nietypowa, przedstawia bowiem pracę pańszczyźnianą,
buduje obraz niedoli chłopa. O sielankowym charakterze utworu
Szymonowica decyduje więc nie temat, ale sposób, w jaki zostaje
przedstawiona rola pieśni ludowej. Bohaterka utworu Pietrucha
nuci melodię-pieśń opartą na motywach ludowych. Ta właśnie
pieśń "uczłowiecza" srogiego ekonoma, dzięki niej
sielanka Szymonowica potrafi odnaleźć pierwotną dobroć człowieka.
Schyłek epoki renesansu przypada, o czym pisaliśmy, na lata
osiemdziesiąte XVI wieku. Z przełomem kultury ściśle związana
jest postać Piotra Skargi (1536-1612). Ten wybitny kaznodzieja,
hagiograf, polemista kontrreformacji dzięki legendzie
historyczno-literackiej ukształtowanej w okresie rozbiorów (za
sprawą głównie Adama Mickiewicza i Jana Matejki), urósł do
roli kapłana-proroka, gorącego orędownika miłości ojczyzny,
której upadek umiał przepowiedzieć. Za znaczące dzieło
Skargi należy uznać traktat polityczny zapisany w formie ośmiu
kazań "Kazania sejmowe" (1597). Groził w nich zagładą
ojczyzny, jeżeli nie nastąpi moralne i polityczne odrodzenie
Rzeczypospolitej. Zdecydowana krytyka anarchii oraz wad
szlacheckich spotyka się w "Kazaniach" z ideą
wzmocnienia władzy królewskiej oraz surową, ascetyczną wizją
moralną. Epoka humanizmu zaznaczyła się w dziejach kultury
europejskiej wieloma osiągnięciami.
Zainteresowanie człowiekiem sprzyjało wszechstronnemu pogłębianiu
wiedzy antropologicznej. Tradycja kultury antycznej oraz
kontynuacja wielu osiągnięć literatury i sztuki średniowiecznej
pozwoliły z kolei renesansowi - jako epoce w dziejach Europy -
stać się ważnym ogniwem w rozwoju kultury śródziemnomorskiej.
Renesans w Polsce wyraził się także doskonaleniem języka
literackiego oraz kształtowaniem wielu gatunków i form
artystycznych (między innymi ogromne znaczenie dla rozwoju
poezji posiada ukształtowanie przez Kochanowskiego sylabicznego
systemu wiersza).
Ważny wydaje się także wkład Polaków do europejskiej kultury
renesansu. Była już mowa o artystycznych osiągnięciach Jana
Kochanowskiego. Przypomnijmy także fundamentalną dla rozwoju
nauki pracę Mikołaja kopernika "O obrotach sfer
niebieskich" oraz społeczno-polityczną działalność
Andrzeja Frycza-Modrzewskiego, owocującą dziełem o europejskim
zasięgu "De republica Emendanda" ("O naprawie
Rzeczypospolitej"). Idee renesansowe żywe są w kulturze
polskiej i europejskiej do dnia dzisiejszego.