Antyk XIX wiek pne do V wieku naszej
ery.
Babilon: 2000 pne, "Gilgameusz i Eunmalisz"
Grecja:
- epika- Homer, rapsodowie, oidowie- śpiewacy
- liryka- Symonides, Tyrtejos, Safona,
Tespis
- dramat- Ajschylos, Sofokles, Eurypides,
Arystoteles
- filozofia- Sokrates, Arystoteles, Zenon
z Kition (stoicyzm)
Rzym:
- literatura: Wergiliusz, Horacy,
Owidiusz
- filozofia: Seneka, Marek Aureliusz
Okresy rozwoju poezji i literatury:
- Literatura grecka:
- archaiczny IX - V wiek pne
- klasyczny V - III wiek pne
- hellenistyczny III pne - 0 ne
- rzymski I - II wiek
- chrześcijański II - V wiek
inny podział:
- VIII wiek pne - epika
- VI-V wiek pne - liryka
- V wiek pne - dramat
- IV wiek pne - wielcy filozofowie
- III wiek pne - epigram
- Literatura rzymska
- archaiczny,
- cyceroński,
- augustowski,
- cesarski,
- Mit - opowieść wyjaśniająca w
postaci alegorycznej i symbolicznej zjawiska natury, lub
życia ludzkiego zgodnego z wierzeniami w dawnych
religiach pogańskich.-jest opowieścią o stałej
warstwie fabularnej i wyrażającej wierzenia danej społeczności.
Wyrażają: lęk, niepokój, radość.
Funkcje mitu:
- poznawcze, związane z wyjaśnieniami
zjawisk przyrody
- światopoglądowe, były podstawą
do wierzeń religijnych
- sakralne, informowały o powiązaniach
bóstw i obrzędach.
Rodzaje mitów:
- teogoniczne - opowiadające o bogach
- antropologiczne - o człowieku
- genealogiczne - o rodach królewskich
- kosmogeniczne - o powstaniu świata
- eschatologiczne - o pośmiertelnych losach
człowieka
- archetyp - mity podające wzory zachowań
i postępowania
Bohaterowie mitów:
bogowie, półbogowie, ludzie, demony, herosi
Forma mitów wyraża się przez metafory,
alegorie i symbole.
Pojęcia etymologiczne i bohaterowie mitów:
Achilles- wojownik walczący pod Troją,
odporny na rany dzięki kąpieli w Styksie; pięta Achillesa - w
przenośni słaby punkt, Achilles ginie postrzelony w piętę, która
nie była pomoczona wodami Styksu (za nią trzymała go matka).
Pandora- jedna z bogiń, trzymała w
swojej puszcze wszystkie smutki świata; oznacza miejsce pełne
nieszczęścia.
Herkules- bohater, za zabicie dzieci
skazany na 12 prac; oznacza herkulesową siłę.
Ariadna- córka Minosa, uratowała życie
Tezeusza, dając mu za radą Dedala nić, którą znaczył drogę
z labiryntu; oznacza sposób wyjścia z kłopotów.
Augiasz- król, posiadał olbrzymią
stajnię, z której od 30 lat nie usuwano nieczystości; Herkules
przepuścił przez ową stajnie potok i wyczyścił wszystko w
jeden dzień; oznacza symbol nieusprawiedliwionej buty.
Penelopa-miała córkę, która została
strącona do Tartaru, została tam żoną Hadesa. Penelopa uprosiła
bogów i Kora wyszła z podziemi. Jednak przedtem zjadła
kilka nasion granatu i na 3 miesiące musi powracać do swojego męża.
Wtedy na Ziemi panuje zima.
Prometeusz: ukradł z rydwanu boga słońca
Heliosa promyk i zaniósł go ludziom. Za karę codzienne sęp
wyjada mu wątrobę a w nocy ona znowu odrasta. Oznacza heroiczne
poświęcenie.
Ikar- syn Dedala, w ucieczce z
Krety wykorzystał skrzydła ptaków; zginął bo wbrew
poleceniom ojca wzniósł się za wysoko; oznacza pęd do wiedzy,
bunt...
Nike- bogini zwycięstwa.
Chaos, Uranos, Gaja, Okeanos, cyklopi,
Kronos, Reja, Dzeus, Hades, Posejdon, Hera, Demeter, Hestia,
Hektor,...
Homer- poeta grecki; żył w VIII wieku
pne; pochodził prawdopodobnie z Azji Mniejszej; przypuszczalny
twórca "Iliady" i "Odysei".
Epos- najstarszy gatunek epicki, wywodzący
się z ludowych podań o legendarnych lub historycznych
bohaterach z plemiennej przeszłości; są to dłuższe utwory,
najczęściej źródłem eposy były mity, podania i baśnie.
Wyznaczniki eposu homeryckiego:
- zobrazowanie życia narodu na tle ważnego
momentu w dziejach tej zbiorowości
- Herosi jako czołowe postacie w twórczości
Homera
- obfitość scen batalistycznych
- akcja eposu dzieje się na planie boskim i
ziemskim
- postępowanie bohaterów uzależnione od
woli bogów
- złożoność kompozycji: wielowątkowość,
epizody..
- patetyczny uroczysty styl
- inwokacja na początku eposu
- mnogość porównań homeryckich.
- "Iliada"(spisana w IV
wieku pne, jest epopeją bohaterską):
| Achilles "szybkonogi" |
Hektor "mężny" |
| mściwy, porywczy, uparty, dumny,
nieustępliwy, gniewny, dziki, zacięty, pewny siebie,
okrutny, nieuczciwy, oddany przyjaciel |
odważny, szlachetny, kochający,
potrafił opanować lęk, wybrał postawę odpowiedzialności
za swoje czyny, walcząc tak jakby mógł odmienić swój
los, umiał pogodzić się z losem |
Obydwaj znają swoje przeznaczenie; wiedzą, że
czeka ich rychła śmierć. Cechuje ich męstwo i odwaga,
waleczność, troska o honor i pragnienie sławy pośmiertelnej.
O wyniku pojedynku decyduje nie osobiste męstwo,
ale przeznaczenie "los Hektora dobiegł swego kresu"
- "Odyseja"(połowa VIII,
epopeja przygodowa): przedstawia dziesięcioletnią tułaczkę
Odysa wracającego spod Troi po skończonej wojnie. Odys
zwiedza wiele egzotycznych krajów, przeżywa moc niezwykłych
przygód, zanim dzięki swej mądrości i pomocy bogini
Ateny, będzie mógł wrócić do swej ojczystej Itaki i
do czekającej go wiernej żony, Penelopy; retrospekcje,
topos wędrówki
Arystoteles pomysłodawca dramatu
satyrowego.
- Poezja jest sztuka naśladowczą, nie
wytwarza bowiem przedmiotów realnych, lecz tylko ich słowne
podobieństwo.
- W poezji istnieją rozmaite gatunki, które
różnią się ze względu na sposób naśladowania.
- Poezja działa na odbiorcę nie dlatego,
że przedstawiane przedmioty są odpowiednikami
rzeczywistości, lecz dlatego, że sposób ich
przedstawienia rozbudza emocje odbiorcy.
Sofokles 496- 406 pne; tragediopisarz
grecki, 120 sztuk, zachowało się 7; najważniejsze "Antygona",
"Król Edyp", "Elektra"; zwrócił uwagę na
przeżycia bohaterów:
- bohaterowie ze sfer królewskich a nawet
bogowie
- czystość gatunku literackiego, dialog
jako wyznacznik dramatu
- udział brali wyłącznie mężczyźni na
koturnach i w maskach
- koryfeusz- przewodnik chóru, ubrany w
kozie skóry
- w VII wieku pne Arion z Metyny nadaje
cechy formy lirycznej
Cechy dramatu (od drama - dziać się) antycznego:
- podział na epizodiony i stasimony
- determinacja przez przeznaczenie
- pieśni kultowe zwane dytyrambami (na cześć
Dionizosa)
- kult Dionizosa- boga winnej latorośli
- Rzędy w teatrze były przeznaczone dla
kapłanów boga
- Dionizje - zabawy, 1. Dzień obchody, 2.
Konkurs dytyrambiczny, 3,4,5 tetralogia (3 tragedie i 1
dramat satyrowy)
- teatry znajdowały się koło miejsc kultu
- twórcy: Ajschylos, Sofokles,
Eurypides, Heraklit z Efezu (budowa dramatu),Tespis,
Wyróżniki dramatu:
- pojęcie tragizmu- polega na skłóceniu
dwóch różnych racji, nie możność rozstrzygnięcia
tragicznej winy (Kreon)
- determinacja losów ludzkich (przeznaczenie)
- w dramacie brak narratora a akcja rozgrywa
się za pomocą dialogu
- stosowanie udźwiękowienia
- tekst zasadniczy i poboczny (didaskalia)
- wyobrażalnym czasem, w którym ujęte są
wydarzenia dramatu jest czas teraźniejszy
- budowa akcji: ekspozycja, akcja, punkt
kulminacyjny, perypetia, rozwiązanie
Rola chóru:
- komentował wydarzenia na scenie, dialogi
i monologi
- chór nie wpływał na zmianę i rozwój
akcji
Prolog- rozmowa dwóch sióstr- ekspozycja
dramatu (dialog)
Parodos- chór starców tebańskich, pieśń na
wejście, radość z odparcia wroga.
Epizodion I - scena dialogowa, Kreon ogłasza
wydany przez siebie zakaz grzebania ciała; wejście strażnika i
informacja o pogrzebaniu ciała Polinejkesa przez nieznanego
sprawcę (ciało jego brata walczącego po stronie Teb zostało
pochowane).
Stasimon I - pieśń chóru; pochwała
ludzkiego rozumu, który może ujarzmić przyrodę, nie może
pokonać śmierci.
Epizodion II - wzrasta napięcie dramatyczne,
strażnik przyprowadza Antygonę, która pochwycił na grzebaniu
ciała poległego brata.
Stasimon II - wypowiedz chóru na temat
tragicznego losu rodu Labdakidów.
Epizodion III - Hajman prosi o łaskę dla
Antygony.
Stasimon III - chór sławi potęgę Erosa.
Epizodion IV - chór odprowadza Antygonę do
lochu śmierci
Stasimon IV -
Epizodion V - pojawienie się Tyrezjasza
Stasimon V - pieśń chóru na cześć patrona
Teb
Exodos- Zwiastun wchodzi z wiadomością o
samobójstwie syna, który na wieść o śmierci Antygony odbiera
sobie życie. Kreon dowiaduje się, że Eurydyka popełnia samobójstwo.
- Konflikt tragiczny w "Antygonie":
- Kreon reprezentujący prawo świeckie,
interes państwa i zbiorowości oraz racje
rozumu, społeczeństwo
- Antygona reprezentująca prawo
boskie i religijne oraz uczucia, jednostka
- Dysproporcje między winą tragiczną a
karą:
- przyczyna śmierci Antygony był
jej protest przeciwko prawu państwowemu, protest
podjęty w imię prawa boskiego i miłości do
brata
- wina tragiczna Kreona wypływa z
ograniczonego charakteru praw jednostki i z
mniemania o nieograniczonej władzy
- śmierć trojga bohaterów i
beznadziejne życie czwartego
Wergiliusz 70 -19 rok pne - syn zamożnego
garncarza, protektorat mecenasa Oktawiana Augusta, rozwinął
swoje zdolności twórcze; na nagrobku ma napis:
"opiewałem pastwiska,
wieś, wodzów"
- bukoliki (sielanki z życia pasterzy),
georgiki ( poemat o rolnictwie)
- "Eneida" (epopeja na wzór
Homera)
Horacius (Horacy) 65 pne w Wenuzie - 8
ne pod Rzymem; syn wyzwolonego niewolnika, studiował w Rzymie i
Atenach, po czym walczył w armii Brutusa; bitwa pod Filipi; był
wyższym urzędnikiem, początkowo miał mecenasa (Oktawian
August) dzięki poparciu Wergiliusza; pierwsze utwory satyryczne
później liryczne; napisał: "Sztuka poetycka", jako
liryk podejmował tematy o miłości, wesołych biesiadnikach,
przyjaźni, ojczyźnie oraz refleksje filozoficzne . Oparł się
na filozofii Epikura i stoików - mistrz satyry.
O co poeta prosi Apollina:
- o zdrowie i natchnienie
- o łagodną starość
- o dorobek literacki
- o mądrość
- o umiejętność cieszenia się z tego co
się posiada
- Oda: "Exegi monumentum aere
perennius"
- utwór opowiada o twórczości poetyckiej
- przekonanie, że po śmierci autora jego
dorobek literacki przetrwa wieki
- związek pomiędzy poezją Horacego o
poezją grecką i uznanie jej zwierzchności
- poeta jako wychowawca, odgrywający ważna
rolę w historii i nieśmiertelnego poprzez swoją twórczość
- "pomnik ze spiżu"-
symbol trwałości dla potomnych
- "nie wszystek umrę" -
przekonanie o sławie pośmiertelnej
"Biblia" - jest wyrazem
monoteizmu
- Pojęcie słowa:
- bibilion = księga
- bibilios = łodyga papirusowa
- Biblia składa się ze:
- Starego Testamentu XIII - I wiek
pne
- Nowego Testamentu 51 - 96 rok ne
- Biblia jest trójjęzyczna:
- grecki
- staro-hebrajski
- aramejski
- Autorzy Biblii; ST: Salomon, Mojżesz,
Dawid, anonimowe, NT: Jan, Marek, Łukasz, Mateusz
- Przekłady:
- Septuaginta (na język grecki) w
Aleksandrii, obejmował ST, III - II wiek pne
- Wulgata przekład św. Hieronima,
IV wiek ne, po soborze trydenckim wykładnia
oficjalna
- Przekłady polskie:
- Katolickie
- Biblia królowej Zofii,
zwana szaroszpatacką, XV wiek
- Biblia Leopolity, 1561
- Biblia Jakuba Wujka, NT
1593, całość pośmiertelnie w 1599
- Innowiercze
- Biblia Brzeska, kalwińska,
1563
- Biblia nieświeska,
Szymona Budnego, ariańsko-socyniańska,
1572
- Biblia gdańska, luterańska,
przekład przy współpracy kalwinów i
braci czeskich, 1932
- Biblia Tysiąclecia, tłumaczona
z języków oryginalnych, 1965
- Gatunki w Biblii: hymny, psalmy, poematy,
przypowieści, eposy, kazania, modlitwy, dialogi
filozoficzne, listy, kroniki
"Księga Rodzaju"- opis
kolejnych czynności Boga - Stwórcy w ciągu 6 dni.
- ziemia, niebo, światłość, ciemność,
dzień, noc
- woda, ląd, niebo, morze, rośliny
- drzewa owocowe
- gwiazdy, czas
- zwierzęta
- człowiek
"Księga Hioba" - autorstwo
anonimowe; miejsce powstania Judea; akcja w Adonii; układ:
- prolog - prozatorski
- poemat - 6 części
- opisuje związek pomiędzy Bogiem a człowiekiem
- Hiob jako symbol wiary nigdy nie przemijającej
- Monolog i dysputa z przyjaciółmi:
- Elitoz z Temanem
- Bilbob z Szumachem
- Poemat o mądrości i monolog Hioba
- Mowy Boga - Eliasz i prozatorski epilog
- Arystotelowska koncepcja losów:
- zmienność perypetii czyli od cierpienia
do radości
- cierpienie wyzwala heroizm, jest sensowne
- Postawa Hioba jako lekcja godności
ludzkiej, wierności Bogu, cierpliwości i godności,
oraz winy człowieczej i odpowiedzialności.
Hiob przywrócony do dawnego stanu, żyje w
dostatku, wśród potomstwa. Stał się symbolem cierpienia oraz
katastrofy, tragedii i nieszczęścia. Dzieje Hioba są też
symbolem ludzkiego heroizmu i cierpienia jako nieodzownego
elementu życia i określenia pełni człowieczeństwa.
Cierpienia uszlachetnia człowieka, pozwala zrozumieć innych (wątki
u romantyków i poetów okupacyjnych.
"Księga Psalmów"
Psalm to utwór poetycki o charakterze
modlitewno-hymicznym; psalmy zbudowane są z wersetów a werset
to całość treściowa zbudowana z dwóch lub trzech członów.
Wyróżniamy psalmy: błagalne, dziękczynne,
pochwalne, filozoficzne, mądrościowe,...
- Psalm IIX
- człowiek jako "władca nad dziełami
rąk Twoich"
- człowiek kochany jest przez Boga, "niewiele
mniejszy od niebieskich mocy"
- pochwała świata stworzonego przez Boga
Przypowieści biblijne - przysłowie,
maksyma, aforyzm; utwór narracyjny o treści pouczającej; ubogi
w postacie, zdarzenia i realia, mający jednak ukryte znaczenie
alegoryczne, symboliczne, odnoszące się do ogólnych prawideł
egzystencji człowieka, ludzkich postaw, wobec przypadków życiowych.
- "O Siewcy" - opowiada o
rolniku, który sieje zboże. Gdy ziarno upadnie na niegościnny
grunt to nie wzrośnie. Ziarno porównane jest do wiary.
Kiedy ono stąpi na człowieka o czystym sercu, w pełni
się rozwinie i wyda swoje owoce.
- "O synu marnotrawnym" -
pewien człowiek miał dwóch synów, jednak młodszy
zabrał swoją część majątku i stracił ją żyjąc
rozrzutnie. Gdy powrócił do ojca, ten przyjął go jak
zmartwychwstałego. Drugi syn oburzył się, że jego nie
traktuje podobnie. Syn jest symbolem człowieka, który błądzi
a jednak odnajduje wiarę i receptę na dobre życie.
- "O miłosiernym Samarytaninie"
- pewien Żyd został napadnięty przez zbójców, którzy
go pobili i ograbili. Drogą na której leżał przejeżdżało
dwóch Żydów; między nimi był rabin; nie pomogli
napadniętemu... Dopiero samarytanin pomógł mu i
zapewnił pieniądze na najbliższy czas. Miłosierny
samarytanin jest symbolem człowieka, który nawet wrogom
udziela pomocy.
"Księga Koheleta"
"wszystko marność i
gonienie za wiatrem ( venitas venitatum et venitas)"
-podejmuje motyw rozważań na temat życia człowieka
jego szczęścia i egzystencji. Mottem księgi jest powyższy
cytat. Człowiek jest istota kruchą i przemija, podczas gdy
Ziemia trwa wiecznie. Prawo przemijania powoduje, że człowiek
nie zaznaje szczęścia, a życie jest tylko "gonieniem
za wiatrem"
"Apokalipsa św. Jana" powstała
w latach 94 - 96 ne za panowania cesarza Dominicjana; wzorowana
na wcześniejszych tekstach Ezechiela, Daniela i Zachariasza - z
greckiego apokalypssos - objawienie, odsłonięcie; to szczególny
rodzaj opowieści biblijnej opisującej tajemnicę czasów
ostatecznych. W Nowym Testamencie jest ostatnią księgą Biblii,
zamykającą całość historii świętej. Katastrofizm; obraz
kresu ludzkości, sąd boży, śmierć...